میرسید محُمّد فاطمی قمی

به بهانه ۲۸ مرداد سالروز در گذشت میر سید محمد فاطمی قمی: پدر قانون نویسی در ایران، نویسندۀ قانون مدنیِ ایران و بنیانگذار بیمارستان فاطمی در قم
مدفون در مقبرۀ زکریا بن آدم در شیخان قم است نام و یاد او را- حداقل با فاتحه ای- گرامی داریم و از روح پرفتوحش مدد طلبیم. نام و یادش پایدار)

میرسید محُمّد فاطمی قمی«پدر قانون نویسی ایران»

هر سرزمینی در هر دوره‌ای افراد شاخص و برجسته‌ای دارد. لیکن از میان این شاخصان و برجستگان شماری بی‌بدیل و بی‌نظیرند وهمانندی نمی‌توان برای آنان یافت و عده‌ای ستارۀ درخشان و همیشگی آسمان مفاخر آن کشور باقی می‌مانند. به نظر یکی از مفاخر معاصر ایران و ستارۀ تابناک آسمان علم و فضیلت و انسانیت جهان هستی، مرحوم میر سید محمد فاطمی نویسندۀ قانون مدنی (مصوب ۱۳۰۷- ۱۳۱۴ش) است. قانون مدنی هرکشور به عنوان قانون ام الباب/قانون مادر محسوب می‌شود. به بیان روشن‌تر شکل قانونی تمامی روابط مدنی و عقود وتعهدات مردم و روابط خانوادگی آنها از جمله ازدواج و ارث و وصیت و جز آن در قانون مدنی هرکشور تجلی می‌یابد.
مرحوم فاطمی در بدو قانون نویسی در ایران توفیق می‌یابد با مهارت تمام قواعد و مقررات فقهی پیچیده را به صورت عبارات ساده و کوتاه فارسی تحت عنوان «قانون مدنی» در آورد. وی در تدوین این قانون از همکاری شماری از فقها و حقوقدانان ایرانی که در اروپا تحصیل کرده بودند، بهره برد. حتی گقته شده که او از طریق ترجمۀ قوانین مدنی کشورهای اروپایی به عربی با مقررات قوانین مدنی آن کشورها آشنایی داشته است. اهمیت این قانون در هر کشوری به حدی است که رهبران و رؤسا و پادشاهان آن کشور برای تدوین و تصویبش مداخله می‌کنند.
مرحوم فاطمی در نوشتن نخستین قوانین ثبت اسناد و اصول محاکمات (قانون آیین دادرسی مدنی) نیز نقش اساسی داشته است. از همین رو شایسته است او را «پدر قانون نویسی ایران» بنامیم. به مناسبت خدمات و لیاقتش احمد شاه قاجار، عصای مرصع و به لحاظ تدوین قانون مدنی رضا شاه به او سرعصای مرصع اعطاء کردند.
او به جز جنبۀ علمی، آراسته به فضایل و سجایای اخلاقی بی‌شمار بود. شرح شیرین چله نشینی و سلوک عرفانی مرحوم فاطمی را در خاطرات او که کتابخانه مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۸۹ با عنوان «خاطرات سید محمد فاطمی نویسندۀ قانون مدنی و مستشار دیوان تمیز» با تصحیح دکتر حسن زندیه منشر کرده است، بخوانید و لذت ببرید. مرحوم فاطمی مشروطه خواه معتدلی بود. شعر نیز می‌سرود و «حیرت» تخلص می‌کرد:
ای دل جهان به کام تو شد شد، نشد نشد/ یا ساغری به جام تو شد شد، نشد نشد
جام جهان نمای ِ جم و تاج خسروی/ مُلک کیان به نام توشد شد، نشد نشد
این اسب تیز گامِ سبک خیزِ روزگار/ بی‌رنج و غصه رام تو شد شد، نشد نشد
با خلق کن معاشرت، اما به پختگی/ هر چند کس که خام تو شد شد، نشد نشد
«حیرت» بده به شعر تو داد سخنوری/کس طالب کلام تو شد شد، نشد نشد
حکایت سفارش رضا شاه و رفتار فاطمی که بیانگر فضیلت و عدالت و انسانیت او است، خواندنی است: «مراتب فضل و دانش و سکون و وقار مرحوم فاطمی زبانزد بود، تا آن‌جا که در مقام ریاست شعبۀ چهارم دیوان کشور قرار داشت. از طرف داور (وزیر عدلیه/ دادگستری وقت یا بالاترین قدرت قضایی وقت) به او ابلاغ می‌شود که نظر شاه در این پرونده چنین است.آن مرحوم می‌گوید آنچه حق است رعایت خواهد شد و مسئول جوابگویی آن هم من هستم. ظاهرا نظر شاه در آن پرونده رعایت نمی‌شود. روزی در مراسم سلام رسمی، شاه در برخورد با مرحوم فاطمی از او مؤاخذه نموده می‌گوید ،پیغام مرا داور به شما نداد؟ در پاسخ می گوید: چرا داد و من با اطمینانی که داشتم اعلی حضرت نظری جز اجرای عدالت ندارد و به این وسیله خواسته‌اند مرا امتحان کنند، تا چه حد نفوذپذیر هستم، بنابراین نظر قلبی اعلی حضرت که همان احقاق حق بود عمل شد. رضا شاه سر خود را زیر انداخته و رد می شود.» (خاطرات، ص بیست تا بیست و یک)
دوران جوانی فاطمی مصادف با انقلاب مشروطه بود و او در جریان این انقلاب به مبارزان مشروطه‌خواه پیوست. او هنگام مبارزه رویۀ اعتدالی اتخاذ کرد و حتی پس از پیروزی انقلاب مشروطه از اعدام شیخ فضل الله نوری که به دست مشروطه‌خواهان تندرو صورت گرفت، اظهار انزجار کرد.
وی پس از ازدواج و به دنیا آمدن دو فرزندش ابتدا انسیه دختر کوچکش در کودکی و سپس ابوالقاسم پسرش را در نوجوانی از دست می‌دهد. شرح آن در خاطراتش، هم خواندنی و هم تأثر برانگیز است. او به همین دلیل به یاد فرزندش بیمارستانی در قم می‌سازد که تا روزگار ما پابرجا بود اما در دهۀ شصت تخریب و جای آن خیابانی گشوده شد. هنوز مردم قم علی‌رغم نابودی بیمارستان، از چهار راهی که به این بیمارستان ختم می‌شد، با عنوان «چهار راه بیمارستان» یاد می‌کنند. با توجه به شخصیت علمی و فضایل اخلاقی او مردم قم نباید بگذارند یاد و نام او به فراموشی سپرده شود و به‌خصوص نسل جوان را با زندگی این شخصیت بزرگ آشنا کنند.

سید محسن محسنی
بنیاد قم پژوهی

آرامگاه میر سید محمد فاطمی قمی

 

 

مطالب مرتبط