هندوستان و جایگاه آن درعرصه فناوری اطلاعاتی و فضایی

فناوری اطلاعاتی (Information Technology) و فضایی (spatial) امروزه مرزها را کنار زده و یک جهان ویژه با امکانات و توانایی های ویژه خلق کرده است. در این دنیای جدید قواعد دنیای سابق فراموش شده و دیگر همه پیشرفت ها در اختیار غرب و کشورهای پیشرفته غربی نیست؛ از طرفی دیگر با توجه به نقش روزافزون IT فضا و فناوری های مربوط به آن در تحولات و نیازمندی های آینده بشری، بسیاری از کشورهای پیشرفته و حتی در حال توسعه، برنامه مشخصی برای بهره برداری از امکانات فناوری اطلاعات و ماهواره ای دنبال می کنند. هند از جمله کشورهایی است که در سال های اخیر از رشد چشمگیری در بهره برداری از فناوری اطلاعات و فضایی (ماهواره ای) برخوردار بوده و سهم قابل ملاحظه ای از این فناوری را به خود اختصاص داده است و حتی در زمینه IT بسیاری از بازارهای جهان به خصوص آسیایی را تسخیر کرده است. به همین منظور جایگاه هند در تکنولوژی اطلاعاتی و فضایی در مقاله حاضر مورد توجه و بررسی قرار گرفته است.

الف – فناوری اطلاعات :(IT)
کشور یک میلیارد و چهل و پنج میلیون نفری هند که دومین کشور پرجمعیت جهان محسوب می شود تا چند سال اخیر، صادراتش بر گوهر و جواهرات، محصولات غذایی، دارو، پوشاک، کتان و چرم متمرکز بود؛ تا ده سال قبل بیش از ۶۰ درصد مردم این کشور روزی خود را از راه کشاورزی به دست می آوردند و حدود ۴۵۰ میلیون کارگر در آن مشغول به کار بودند؛ اما از چند سال قبل به دنبال اجرای یک برنامه جامع فناوری اطلاعات این کشور بزرگترین صادرکننده نرم افزار در جهان شده است؛ و اکنون می توان گفت که، هند از معدود کشورهایی است که با درک صحیح اهمیت فناوری اطلاعات (IT) و موقعیت هایی که این فناوری برای دارنده آن به همراه می آورد، توانسته است موفقیت چشمگیری به دست آورد. هند از این رهگذر، با برنامه ریزی مناسب و بومی کردن فناوری اطلاعات، توانسته است به منافع شایانی دست یابد. فناوری اطلاعات در هند فرصت های شغلی بسیاری ایجاد کرده است، به طوری که در حال حاضر تعداد ۲۸۰ هزار متخصص فناوری اطلاعات (IT) در این کشور مشغول به کار هستند؛ صادرات ۵/۹ میلیارد دلاری نرم افزاری و خدمات فناوری اطلاعات هند که پیش بینی می شود تا سال ۲۰۰۸ به بیش از ۷۸ میلیارد دلار برسد و نیز رشد روزافزون اشتغال در این کشور از جمله برنامه ریزی های اساسی در این فناوری است. میزان درآمد حاصله از صادرات نرم افزار در این کشور در سال ۱۹۹۰ برابر ۱۵۰ میلیون دلار بوده، که در سال ۲۰۰۰ به ۷/۵ میلیارد دلار رسیده است. هند این موفقیت بزرگ؛ یعنی ۳۸ برابر شدن صادرات نرم افزار و خدمات خود را مدیون برنامه ریزی دقیق، مدیریت قوی دولتمردان و همت والای متخصصین خود می داند؛ این وضعیت اکنون، هند را به عنوان یکی از بازیگران مهم فناوری ارتباطات و اطلاعات (ICT) در جهان ارتقاء داده است به طوری که کارشناسان IT، هند را از نظر صادرات و خدمات نرم افزاری و فناوری اطلاعاتی و ارتباطی، جزو کشورهای تراز اول این صنعت محسوب می کنند. آنان این موقعیت و دستاورد بزرگ را محصول عوامل زیربنایی محلی، از جمله: مردم، تکنولوژی، سرمایه، تحقیق و توسعه (R•D) حمل و نقل و مسائل رفاهی می دانند. در بخش مردمی، مهم ترین عامل، عامل انسانی بوده است، مهارت ها و دانش نیروی کار، حجم نیروی کار ماهر، تسلط افراد به زبان IT (زبان انگلیسی) و ارتباط مستمر افراد و متخصصین هندی با کانون های دانش IT را می توان از خصوصیات عامل انسانی در این بخش دانست.
امروزه و بعد از ۵۰ سال از مرگ گاندی هند نه تنها استقلالش را از دست نداده، بلکه همچون چای و سینما یک محصول وارداتی را از آن خود کرده و بدون مقاومت بیهوده و تلاش ناکارآمد برای مبارزه با آن بهترین بهره برداری را برای بومی سازی – و حتی در مورد گسترش IT و ارسال آن به خارج از مرزها – آن نیز انجام داده است. طبق بررسی های انجام گرفته، هند به دلیل دارا بودن و ارائه متخصصین (IT) مسلط به زبان انگلیسی و ساختار دستمزد پایین همچنان مقصد اول شرکت های خارجی به خصوص آمریکایی ها به حساب می آید.
به گفته مجله Forbes، توسعه نرم افزاری، نگهداری، کنترل و نیز کارهایی نظیر حسابداری، نیروی انسانی، مرکز اطلاع رسانی و تحلیل Data از صنایع مهم Outsorcing به هند محسوب می شود. در مقایسه با ۶ کشور چین، روسیه، کانادا، فیلیپین، مکزیک و ایرلند، کشور هند همچنان به دلیل داشتن فارغ التحصیلان IT مسلط به زبان انگلیسی و سطح حقوق پایین و نیروی کار فراوان در رأس این کشورها قرار دارد. پرداخت حقوق در زمینه IT در چین بین ۳۵۰۰ الی ۸۰۰۰ دلار در سال است درحالی که در هند حقوق یک کارگر فنی بین ۵۰۰۰ الی ۱۲۰۰۰ دلار در سال می باشد و برای کارگر پشتیبانی، ۳۵۰۰ الی ۷۵۰۰ دلار می باشد، همچنین فارغ التحصیلان (IT) چین در سال ۵۰۰۰۰ نفر بوده، درحالی که هند سالانه ۷۵۰۰۰ فارغ التحصیل مسلط به زبان انگلیسی ارائه می نماید. پس از انتشار گزارش هایی مبنی بر این که طی ۵ الی ۱۰ سال آینده میلیون ها شغل به هند منتقل می شود و شرکت های خارجی دفاتر خود را به هند منتقل خواهند کرد و اعلام این خبر از سوی Mckinsey درمورد خلق ۲/۲ میلیون شغل در IT تا سال ۲۰۰۸، سئوالاتی به ذهن متبادر می شود که آیا کشور هند می تواند چنین نیروی کار عظیمی را فراهم آورد؟ اما طبق اطلاعات جمع آوری شده توسط Businessline بیانگر آن است که هند به راحتی می تواند نیاز انسانی IT را برآورده سازد. به گفته وزارت توسعه نیروی انسانی هند در حال حاضر در این کشور ۱۰۵۸ دانشکده مهندسی وجود دارد که سالانه ۲۷۱ هزار نفر مهندس تربیت می کند، در کنار آن ۱۲۳۱ دانشکده مهندسی (دیپلم) وجود دارد که سالانه ۲۲۰۹۴۷ مهندس تربیت می نماید و ۷۹۷ مؤسسه که در آن کارشناسی MCA به ۳۷۰۰۵ نفر ارائه می دهند در سطح کشور وجود دارندانجمن ملی شرکت های نرم افزار و خدمات(* NASSCOM ) در سال ۲۰۰۱-۲۰۰۰ تعداد ۲۰۱۲۴۶ مهندس فارغ التحصیل وجود داشت که از آن تعداد ۸۲۱۰۷ نفر دارای کارشناسی چهارساله و مابقی ۱۹۱۳۹ نفر دارای دیپلم بودند. در سال ۲۰۰۳-۲۰۰۲ تعداد مهندسین به ۲۵۹۱۳۰ نفر رسید که نشانگر رشد ۲۹ درصد می باشد، طبق برآوردها تعداد فارغ التحصیل IT در سال ۲۰۰۴-۲۰۰۳ به ۲۹۴۲۵۱ نفر خواهد رسید و در سال بعد از آن به ۳۲۷۰۱۳ نفر می رسد که تا سال ۲۰۰۶-۲۰۰۵ هند دارای ۳۶۸۶۷۲ مهندس خواهد بود.
بعضی از مهندسین غیر IT نیز وارد بخش IT شده اند، تعداد آنها در سال ۲۰۰۱-۲۰۰۰ برابر با ۳۲۰۲۵ نفر بوده، که در سال ۲۰۰۳-۲۰۰۲ به ۳۹۷۴۶ نفر رسیده است. پیش بینی شده که تا سال ۲۰۰۶-۲۰۰۵ تعداد متخصصین غیر IT شاغل در صنایع IT به ۶۳۱۴۹ نفر خواهد رسید. هم اکنون سالانه ۵۴/۱ میلیون نفر از کالج های مختلف هند فارغ التحصیل می شوند که ۴۵۵ هزار نفر آنها دانشجویان رشته علوم هستند.
در بخش فناوری و سرمایه گذاری، هند توانسته است ضمن بومی کردن تکنولوژی IT، بستر و زمینه های سرمایه گذاری خارجی و حمایت های داخلی را برانگیزد و به سرعت عقب ماندگی های گذشته را جبران نماید.
سهم عمده ای از این توسعه و پیشرفت به خصوص در بخش صادرات و خدمات نرم افزاری IT به سازمان پارک های تکنولوژی هند (STPI) اختصاص دارد. پارک های تکنولوژی نرم افزار هند (STPI)، سازمانی مستقل است که در سال ۱۹۹۱ توسط وزارت تکنولوژی اطلاعات هند (MIT) راه اندازی شده است که هدف اصلی آن ارتقای صادرات و خدمات نرم افزار تکنولوژی اطلاعات (IT) هند می باشد. به طور کلی STPI، متولی و متصدی راه اندازی پارک های تکنولوژی در هند، برای صادرات خدمات و نرم افزاری در هند می باشد که در این ارتباط تعداد ۱۹ پارک تکنولوژی را در شهرها و ایالت های مختلف ایجاد کرده است و مجموعه مراکزی که زیر نظر STPI اداره می شوند، تا سال ۲۰۰۰ نزدیک به ۵۵۰۰ واحد را در خود جای داده اند. دولت هند در کنار پارک های تکنولوژی، اقدام به ایجاد نهادها و زیرساخت های متعدد و مناسبی جهت سرعت بخشیدن به IT و سهم بیشتری از بازار و صادرات نموده است. بی شک حمایت های دولت و تأکید متولیان رده بالای این کشور در پیشبرد برنامه توسعه از طریق بخش خصوصی و تأکید بر نقش حمایتی (و نه رقابتی) برای دولت در این زمینه از اهمیت و نقش مؤثری برخوردار بوده است، لذا با توجه به وقوف مسئولان دولت هند نسبت به اهمیت انجام مطالعات از سوی نهادهای مجرب و ذیصلاح کلیه برنامه های مهم هند در زمینه IT در سطوح ملی و ایالتی دارای طرح و برنامه مشخص بوده و هدایت کلی در چهارچوب طرح مزبور صورت می پذیرد. به عنوان مثال در حال حاضر خدمات نرم افزاری به دلیل ماهیت درآمدزایی آنها و Call center ها به دلیل ماهیت اشتغال زایی بالای آنها مورد حمایت بیشتر بوده و به خوبی توسعه یافته اند؛ دولت هند به جای ایجاد واحدهای صنعتی یکی پس از دیگری توسط خود، محیطی را فراهم آورده است که در آن واحدهای صنعتی بدون نیاز به بودجه دولتی یکی پس از دیگری توسط مردم با حمایت دولت ایجاد شوند و دولت تنها نقش هدایت و حمایت کننده را داشته باشد. به گفته مقامات دولتی هندی بزرگترین مشکل آنها در ابتدای اجرای این برنامه تغییر نگرش مدیران دولتی هند نسبت به بخش خصوصی در جهت حمایت هر چه بیشتر از این بخش به عنوان محور اصلی توسعه IT بوده که در این کار علیرغم مشکلات زیاد ناشی از ماهیت فرهنگی آن موفقیت چشمگیری به دست آورده اند. به عنوان مثال دولت آندراپرادش طرحی را تحت عنوان مشارکت دولت و بخش خصوصی موسوم به(** (PPP برای تحقق این هدف در ایالت مذبور تهیه و اجرا نموده است. این نگرش موجب شد تا بسیاری از شرکت های عظیم کامپیوتری بخش وسیعی از سرمایه های خود را به هند منتقل کنند و در این سرزمین به بهره برداری برسانند.
در ۱۰ می ۱۹۹۸ مایکروسافت تصمیم گرفت برای ایجاد یک مرکز نرم افزار در حیدرآباد سرمایه گذاری کند، در سال ۲۰۰۰ اعلام شد که یک سرمایه گذاری ۵۰ میلیون دلاری مدنظر است و این دومین سرمایه گذاری بزرگ مایکروسافت بعد از سرمایه گذاری در سرزمین های اشغالی فلسطین بود. در جولای ۲۰۰۲ شرکت عظیم اوراکل نیز تصمیم گرفت سرمایه گذاری خود را در هند افزایش دهد. این شرکت در سال ۱۹۹۱ جزو نخستین شرکت هایی بود که در شهر تکنولوژی حیدرآباد سرمایه گذاری کرده بود و اوراکل همچنین در سال ۱۹۹۴ در اولین مرکز توسعه IT در ایالت بنگال سرمایه گذاری کرده بود و در سال ۱۹۹۸ دومین سرمایه گذاری آن در حیدرآباد انجام شد. این سرمایه گذاری بزرگترین سرمایه گذاری این شرکت در آسیا بود و آنچنان که مدیر بخش آسیایی این شرکت اعتراف کرده است، »هند یک جواهر ارزشمند برای اوراکل محسوب می شود و جای مطمئنی برای سرمایه گذاری و توسعه IT است. امروزه بیشتر کمپانی های مطرح نرم افزاری و سخت افزاری جهان در هند شعبه دارند. یک کارشناس IT می گوید: »هند از جمله کشورهایی است که به دلیل اختلاف زمان با اروپا و آمریکا و به دلیل بستر آماده و مساعد مورد توجه کمپانی های بزرگ قرار گرفته است. از سالها قبل این کمپانی ها حتی بسیاری از فعالیت های خود را به هند منتقل کردند تا در ساعاتی که در کشورهای غربی، شب و تعطیل است. فعالیت های این کمپانی های بین المللی به طور مناسب ادامه یابد. به اعتقاد این کارشناس، هند نشان داد که می توان با داشتن یک برنامه مناسب و حتی کوتاه مدت به موفقیتی عظیم در عرصه IT دست یافت؛ او می گوید: هند نیروی کار بسیار، جوان و مستعدی دارد به همین دلیل وقتی دولت شرایط را برای سرمایه گذاری شرکت های بزرگ در این کشور فراهم کرد، این نیروی کار به سرعت جذب پارک های فناوری و مراکز ساخت و تولید نرم افزار شد، حتی با وجود این که کشور هند به اندازه کافی مهندس کامپیوتر تربیت نکرده (نسبت به کشورهای غربی) و دانشگاهها ظرفیت بالایی برای تربیت نیروی متخصص IT را نداشته اند. این کشور هم اکنون قطب نخست نرم افزار جهان است که حتی کشورهای غربی به آن حسد می ورزند.
در مجموع می توان علل و عوامل متعددی را در موفقیت، رشد و توسعه سریع و چشمگیر کشور هند در صنعت و تکنولوژی اطلاعات (IT) دخیل دانست؛ که از آن جمله است.
۱- اهتمام و تأکید مدیریت عالی کشور هند بر روی توسعه (IT) و تبدیل این کشور به یک ابرقدرت در زمینه IT و یکی از بزرگترین صادرکنندگان نرم افزار جهان طی ده سال (تا سال ۲۰۰۸).
۲- تغییر رویکرد دولت هند از خودکفایی به سیاست همکاری و جذب سرمایه گذاری های خارجی در اقتصاد و ایجاد زمینه های لازم برای سرمایه گذاری و همکاری شرکت های خارجی با این کشور.
۳- تأکید مسئولین عالی هند بر پیشبرد برنامه توسعه از طریق بخش خصوصی و تأکید بر نقش حمایتی دولت.
۴- استفاده و بهره مندی از نهادهای مشاوره ای مجرب برای انجام مطالعه قبل از اجرا.
۵. ایجاد زیرساخت های مناسب و معافیت شرکت های صادراتی نرم افزار به مدت ۱۰ سال از پرداخت مالیات.
۶- ایجاد وزارتخانه مستقل به نام وزارت IT و واگذاری تمام مسئولیت ها و اختیارها در زمینه برنامه ریزی و سیاستگذاری در توسعه IT.
۷- ایجاد پارک های IT در سراسر هند با تمهیدات و امکانات فراوان و استانداردهای بین المللی.
۸- نگرش مسئولین دولتی به هندی های مقیم خارج به عنوان پل ارتباطی میان هند با کشورهای توسعه یافته IT.
۹- تکیه بر مزایای نسبی هند، همچون : نیروی انسانی متخصص ماهر، ارزان و مسلط به زبان ایجاد و توسعه فرهنگ IT در کشور.

ب- سیستم فضایی و ماهواره ای
پس از آن که »آتال بیهاری واجپایی« نخست وزیر قبلی هند، از دانشمندان کشورش خواست تا کره ماه را هدف بگیرند. فعالیت هایی در جهت استفاده از فناوری فضایی در این کشور با تکیه بر متخصصین داخلی و همکاری با کشورهای پیشرو در این صنعت، سرعت و شدت چشمگیری به خود گرفت، کمی پس از انجام مأموریت موفقیت آمیز ماهواره ای فضایی شننرهو۴ توسط آژانس فضایی کشور چین »آتال بیهاری واجپایی« نخست وزیر سابق هندوستان با اعلام این که هندوستان به سرعت به فناوری اعزام مستقل فضانوردان به فضا دست خواهد یافت از دانشمندان کشورش خواست تا هر چه زودتر طرحی ملی برای اعزام فضانوردان هند به کره ماه آماده کنند. هند در پی آن است تا پس از ایالات متحده آمریکا، اتحاد جماهیر شوروی سابق (روسیه) و اخیراً چین (به عنوان سومین کشور) به عنوان چهارمین قدرت و دارندگان سیستم موقعیت ها و مأموریتهای ماهواره ای و فضایی مطرح شود. اگر چه کشورهای اروپایی، اسرائیل، ژاپن، کره جنوبی و غیره، برنامه های خاص خود را در این راستا دنبال می کنند؛ اما به نظر می رسد هند در آغاز مسابقه ای فضای بین این کشور و چین باشد و این رقابت، یادآور مسابقه فضایی بزرگ آمریکا و شوروی است و دانشمندان علوم فضایی امیدوارند نتایج علمی جدیدی از این رقابت فضایی نصیب جامعه علمی جهان شود. هند پس از آن که در مهر ماه ۱۳۸۲ یکی دیگر از ماهواره های خود را در مدار قرار داد و با این اقدام یکی از کشورهای پیشرفته آسیایی در حوزه علوم فضایی به حساب می آید، با آخرین مأموریت شاتل فضایی کلمبیا که با مرگ دلخراش سرنشینان آن و انفجار کلمبیا همراه بود، دولت هند حضور، »کالپانا کاوال« فضانورد هندی الاصل، در این شاتل فضایی را امیدی برای آینده مأموریتهای فضایی کشورش یاد کرد. هند از ابتدا و آغاز حضور در عرصه فعالیت های ماهواره ای و فضایی تاکنون، در زمینه ماهواره های مخابراتی، صنعتی، کشاورزی، سنجش از دور ، سیستم های بومی ناوبری هوایی، تحقیقاتی، اطلاعاتی و غیره که احتمالاً کاربردهای نظامی باشد، به پیشرفت های قابل توجهی دست یافته است. مؤسسه تحقیقاتی فضایی هند، متولی امور فضایی و ماهواره ای این کشور، »اعلام کرد که تا سال ۲۰۰۷، شش ماهواره مخابراتی از نوع ZINSAT را به فضا پرتاب خواهد کرد. این کشور همچنین در نظر دارد تا تعداد فرستنده- گیرنده های مؤسسه تحقیقات فضایی خود را تا ۲۵۰ عدد افزایش دهد. بر مبنای گزارش این مؤسسه، این پرتاب ها برای ادامه و افزایش خدمات ارائه شده از سوی ماهواره های مشاهده زمین خواهد بود، که برای بخش های کشاورزی، جنگل داری منابع زمینی و دریایی، اطلاعات مورد نیاز را جمع آوری می کند؛ هند همچنین تصمیم دارد یک ماهواره فعال سنجش از دور، با استفاده از امواج مایکروویو برای پرتاب در سال ۲۰۰۶ بسازد. این ماهواره قادر خواهد بود که زمین را از میان تاریکی، غبار و ابرها ببیند. در نودمین کنگره علمی هند، رئیس سازمان تحقیقاتی فضایی این کشور، اعلام کرد: «کشورش در حال برنامه ریزی برای توسعه ماهواره های کشاورزی برای کاربردهای موضوعی است و این یک بخش از استراتژی توسعه فناوریهای فضایی پیشرو مرتبط با اجتماع است».این ماهواره ها به کشاورزان کمک می کنند تا اطلاعات مربوط به گیاهان و سبزیجات مختلف که در نواحلی مختلف کشور رشد می کنند را در دسترس داشته باشند. از این ماهواره ها می توان برای تحت نظر قرار دادن منابع کشاورزی و نیز در مطالعات جوی و بررسی اقیانوسها استفاده کرد.
در زمینه سیستم ناوبری ماهواره ای، هند یک رقابت جدی با کشور چین که از یک سیستم کامل ناوبری و موقعیت یابی در کلیه موارد کاربردی آن، برخوردار است، را شروع کرده است. کشور چین، با پرتاب سومین ماهواره ناوبری خود و قرار دادن آن در مدار، در ۲۵ مه ۲۰۰۳، سیستم ناوبری ماهواره ای خود را کامل کرد. این سیستم می تواند خدمات گوناگون در زمینه های حمل و نقل، ارتباطات، هواشناسی، مبارزه با آتش سوزی جنگل ها و فعالیت های پلیسی داشته باشد، از این سیستم همچنین انتظار می رود، خدمات نظامی مناسبی مثل افزایش دقت موشک های چینی و دیگر مهمات و تسلیحات هوشمند که نیاز به موقعیت یابی دقیق دارند را نیز ارائه نماید. وزارت هوانوردی کشوری هند نیز در حال راه اندازی یک سیستم ماهواره ای بومی- منطقه ای مکمل GPS تحت عنوان »گاگان« (به معنای »آسمان« در زبان سانسکریت) است. راه اندازی این سیستم بخشی از برنامه مدیریت و حراست ترافیک هوایی، ناوبری و ارتباطات ماهواره ای این کشور در بخش هوانوردی کشوری است. طرح ملی ناوبری ماهواره ای که به طور مشترک توسط ریاست فرودگاه های هند(AAI) و سازمان تحقیقات فضایی هند(ISRO) اجرا می شود. تجهیزات این سیستم توسط یکی از ماهواره های Insat ساخت ISRO حمل خواهد شد. انتشار می رود سیستم مکمل فضایی هند، شکاف بین سیستم Egnos (سیستم ناوبری زمین آهنگ) و سیستم ماهواره ای MASA ژاپن را پر کرده و امکان ناوبری ماهواره ای بدون انقطاع را برای هواپیماهایی که از غرب به شرق و برعکس پرواز می کنند، فراهم آورد. این سیستم پس از راه اندازی، نقش مهمی را در ارائه خدمات ناوبری ماهواره ای در منطقه آسیا- اقیانوس آرام بازی خواهد کرد.
خبرگزاری «پی، تی، ای» هند، سال گذشته (دی ماه ۱۳۸۲) گزارش داد که، همکاری فضایی هند و اسرائیل با امضای قراردادی میان این رژیم و دهلی نو گسترش می یابد. این قرارداد با حضور مقام های هندی و وزیر علوم و فناوری رژیم اشغالگر قدس در بنگلور هند به امضا رسید، براساس این قرارداد، ماهواره «جی، اس، ای- ۴» سازمان تحقیقات فضایی هند (اسرو) در سال ۲۰۰۵ میلادی یک تلسکوپ اسرائیلی را با خود به فضا می برد، این تلسکوپ قادر است از فضا عکسبرداری کند و اطلاعات به دست آمده از آن توسط کارشناسان هندی و اسرائیلی به طور مشترک بررسی خواهد شد.
به نظر می رسد هند در پی موفقیتی که در بومی کردن تکنولوژی اطلاعاتی (IT) کسب کرده است. اکنون بی وقفه تلاش می کند تا با توجه به اهمیت سیستم های ناوبری ماهواره ای و کاربردهای مهم و وسیع آن و همچنین دانش و تکنولوژی فضایی؛ با شعار «گام بعدی هدف قرار دادن کره ماه» موفقیتی دیگر را خلق نماید و به دستاورد قبلی خود پیوند زند.

* National Association of Software and ServiceCompanies
** Public-Private Partnership

منبع: / ماهنامه / همشهری دیپلماتیک / ۱۳۸۳ / شماره ۱۴، خرداد ۱۳۸۳/۰۳/۰۰
مطالب مرتبط