گذری بر تاریخچه ادبیات کودک و نوجوان

گردآورنده: زهرا نحوی
کارشناسی علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه قم

ادبیات کودک در جهان
مراجعه به آثار و کتاب‌های فیلسوفان شرق و غرب در قرن‌های اولیه نشان می‌دهد که تعیین تاریخچه دقیق ادبیات کودک و نوجوان چندان مشخص نیست؛ ولی شاید بتوان گفت نخستین کتاب مخصوص کودکان با عنوان «یادگاری برای کودکان» بین سالهای ۱۶۷۱ و ۱۶۷۲ به وسیله یک روحانی مسیحی به نام «جیمز جانی وی» نوشته شد که بیشتر رنگ مذهبی داشت و افکار و عقاید دینی را به عنوان بهترین وسیله جلوگیری از ترس به کودکان تلقین می‌کرد.(حجازی، 1381، 23)
افلاطون از نخستین فیلسوفانی بود که کودکان را از لحاظ استعداد فطری متفاوت می‌‌دانست و تصریح کرد که در تعلیم و تربیت کودکان باید این تفاوت‌ها را در نظر گرفت. در سال ۱۶۲۸ یوهان آموس کمینوس کتابی به نام «آموزشگاه کودکی» نوشت و او در سال ۱۶۵۴ با انتشار کتاب «جهان در تصاویر» کودک را به عنوان فرد جداگانه مورد بررسی قرار داد. در سال ۱۷۶۲ ژان ژاک روسو کتاب امیل را منتشر ساخت. در فرانسه نیز، شارل پرو و در آلمان برادران گریم، ویلهلم و یاکوب قصه های رایج بین مردم را جمع آوری کردند. به این ترتیب نوجوانان علاوه بر افسانه‌های ملل – به کتاب‌هایی هم که برای آنها نوشته نشده بود، دست یافتند و بدین طریق کتاب‌هایی چون روبنسن کروزو، سفرهای گالیور، تام سایر و … در زمره شاهکارهای ادبیات نسل جوان در آمدند. اما مفهوم ادبیات کودک به شکل امروزی توسط هانس کریستین اندرسن که او را پدر ادبیات کودکان نامیده‌اند ایجاد شد. توجه به روانشناسی کودک از یک سو و اهمیت دید علمی از سوی دیگر باعث شد تا ادبیات کودکان از محدوده داستانی خویش خارج و به شناختن طبیعت و مسائل مختلف علمی وارد شود. در اوایل قرن بیستم در فرانسه مردی با نام مستعار پرکاستور تصمیم گرفت تا به کنجکاوی کودکان نسبت به طبیعت پاسخ دهد. از این روکتاب‌های تصویری اولیه او به نام «آلبوم‌های پرکاستور» منتشر شدند. ژاپن نیز در اوایل قرن نوزدهم مجموعه‌های چند جلدی از افسانه‌های مردم خود را برای کودکان و نوجوانان منتشر کرد و به قدری به تربیت فکری نسل جوان خویش علاقه مند بود که در آن زمان چند مجله مخصوص کودکان را منتشر کرد. در پایان جنگ جهانی دوم، مسائل عظیم جوانان، تغییر سیستم‌های آموزش و پرورش و … در تغییر جهت ادبیات کودکان تاثیر بسیاری داشتند.(حجازی، 1381، 26-24)

ادبیات کودکان در ایران
در ایران، علارغم سابقه ادبی، همانند اکثر کشورهای جهان، ادبیات کودکان به معنای امروزی سابقه چندانی ندارد. ولی کودکان ایرانی در ادوار پیشین از ادبیات خاص خود به کلی بی‌نصیب نبوده‌اند. ادبیات شفاهی و عامیانه ایران غنی است ولی این ادبیات مکتوب فارسی است که به علت فلسفه خاص تعلیم و تربیت، ضعف و فقر دارد.
در ادبیات عامیانه گوشه و کنار ایران، بخش مهمی اختصاص به مطالبی دارد که اگر هم به طور خاص برای انتقال به کودکان نباشد ولی چنان محتوایی دارد که به راحتی می‌توان آن‌ها را برای خردسالان بازگو کرد.(حجازی، 1381، 28)
در بررسی ادبیات کودکان در ایران می‌توان آن را به چند بخش تقسیم کرد:
الف- ادبیات عامیانه ب- ادبیات خاص ج- ادبیات کلاسیک (نویسنده و سبک شناخته شده) د- مشروطیت و ادبیات کودکان ه- پایه گذاران ادبیات نوین کودکان و- ادبیات کودکان در دهه چهل (۱۳۴۰ – ۱۳۵۰ ش) ز- ادبیات کودکان در دو دهه پنجاه و شصت (۱۳۵۰ – ۱۳۶۹ ش) ح- ادبیات کودکان در دهه هفتاد (۱۳۷۰ – ۱۳۷۹ ش)

در ایران، علارغم سابقه ادبی، همانند اکثر کشورهای جهان، ادبیات کودکان به معنای امروزی سابقه چندانی ندارد. ولی کودکان ایرانی در ادوار پیشین از ادبیات خاص خود به کلی بی‌نصیب نبوده‌اند. ادبیات شفاهی و عامیانه ایران غنی است ولی این ادبیات مکتوب فارسی است که به علت فلسفه خاص تعلیم و تربیت، ضعف و فقر دارد.

الف- ادبیات عامیانه: ادبیات عامیانه مانند ادبیات مردم در هر نقطه دیگر جهان تصوریری است از خصوصیات خلقی و مسائل آن‌ها. اینکه در لالائی مادران اثری از غم دیده می‌شود، متل‌ها جلوه‌گر شوخ طبعی و طبع طنز پسند ایرانی است و در افسانه‌ها مخصوصا افسانه‌های حماسی، روح بلند و آزادگی به تصویر کشیده می‌شود همه و همه جلوه‌ای از رفتار مردم است. نمونه‌هایی از تلفیق داستان‌های عامیانه با تفکرات شعرا و نویسندگان همچون مرزبان‌نامه، شاهنامه، مثنوی معنوی و … است. ابوالفضل صبحی مهتدی کسی است که اولین بار داستان‌های عامیانه ایرانی را مخصوص کودکان جمع آوری و با عناوین «افسانه‌ها»، «افسانه‌های کهن» و «عمو نوروز » منتشر کرد.(حجازی، 1381، 30، 29)
ب- ادبیات خواص: در طول تاریخ، افرادی چون وزرا و نویسندگان به تربیت بزرگزادگان و نوجوانانی که بعدها زمام امور کشور را به دست می‌گرفتند می‌پرداختند و جهت تعلیم و تربیت آنان و آموزش روش حکومت، کتاب‌هایی نوشتند که از میان آن‌ها «قابوسنامه»، «سیاستنامه»، و «کارنامه اردشیر بابکان» و … را می توان نام برد. این کتاب‌ها از آنجا که تا قرن‌ها پس از نوشتن، فقط برای درس و آموزش بزرگزادگان به کار می‌رفت و به علت داشتن خصوصیات ادبی، نام ادبیات خواص گرفته‌اند.(حجازی، 1381، 31)
ج- ادبیات کلاسیک: کودکان و نوجوانان طبقات خاص که با سواد بودند یا امکان سواد آموزی داشتند از این منبع یعنی ادبیات مکتوبی که نویسنده و سبک شناخته شده داشت، استفاده می‌کردند و به حفظ اشعاری چون اشعار شاهنامه و مثنوی معنوی و حتی حفظ آثار منثوری چون مقدمه گلستان می‌پرداختند.(حجازی، 1381، 31)
د- مشروطیت و ادبیات کودکان: جنبش مشروطه‌خواهی علاوه بر تاثیر در ادبیات فارسی بر ادبیات کودک نیزتأثیری عمیق داشت تا آن‌جا که اشعاری از ایرج میرزا، عشقی و بهار را اطفال در سنین کودکی و نوجوانی می‌خواندند. شاید بتوان ایرج میرزا را اولین شاعری دانست که در زبان فارسی، اشعاری برای کودکان سروده است. مهدیقلی خان هدایت و محمد تقی بهار نیز از دیگر نویسندگان و سرایندگان این عصر برای کودکان هستند.(حجازی، 1381، 32)
ه- پایه گذاران ادبیات نوین کودکان: جبار عسکر زاده معروف به باغچه‌بان که دست به انتشار خواندنی‌های خاص کودکان زد و بنیان‌گذار آموزش ناشنوایان در ایران است می‌توان پایه‌گذار ادبیات نوین کودکان دانست. یحیی دولت‌آبادی و عباس یمنی شریف و صنعتی زاده کرمانی نیز از جمله افراد موثر در پایه‌گذاری ادبیات نوین کودک بودند.(حجازی، 1381، 38، 39)
و- ادبیات کودکان در دهه چهل (۱۳۴۰ – ۱۳۵۰ ش): در این دهه تغیراتی بنیادی در کتاب‌های درسی پدیدار شد و روش تدریس و سن مطالعه به سه سال پایین‌تر آورده شد و جمعیت کتابخوان چند برابر شدند. در سال 1341 شورای کتاب کودک با هدف بررسی و انتخاب کتاب‌های مناسب کودکان کار خود را آغاز کرد. این دهه را می‌توان دهه‌ی هشیاری و تحرک نامید. در سال 1343 «کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان» به وجود آمد.(حجازی، 1381، 40، 41)
ز- ادبیات کودکان در دو دهه پنجاه و شصت (۱۳۵۰ – ۱۳۶۹ ش): در این دوره توجه به کودکان و نوجوانان افزایش یافت و کتب داستان از نویسندگان ایرانی برای نوجوانان انتشار چشمگیری پیدا کرد. افرادی چون «علی اشرف درویشیان», «فریدون دوستار»، «هوشنگ مرادی کرمانی» و … به تالیفاتی برای کودکان و نوجوانان پرداختند.(حجازی، 1381، 43)
ح – ادبیات کودکان در دهه هفتاد (۱۳۷۰ – ۱۳۷۹ ش): در این دهه حضور ادبیات کودک و نوجوان ایرانی در عرصه جهانی پررنگ‌تر شد و یکی از اقدامات اساسی این دهه تهیه و تدوین فرهنگ‌نامه کودک و نوجوان توسط «شورای کتاب کودک» است. برگزاری نمایشگاه، کارگاه، مسابقات و … از دیگر فعالیت‌های این دوره است.(حجازی، 1381، 47-45)
منابع:
حجازی، بنفشه.(1381). ادبیات کودکان و نوجوانان، ویژگی‌ها و جنبه‌ها.تهران: روشنگران و مطالعات زنان.

مطالب مرتبط