مشکلات ادبیات کودک نوجوان (از دید نویسندگان، شاعران و متخصصان این حوزه)

کودکان و نوجوانان آینده سازان هر کشوری هستند. برای داشتن نیروی کار کارآمد و شایسته اعم از  ، کارآفرین، معلم ، پلیس، سیاستمدار، مخترع، پزشک، پرستار و… نیاز است که امروز را دریابیم و کودکان را با مطالب درست  تغذیه کنیم. بهترین راه تغذیه‌ی ذهن، خواندن است. اگر در جستجوی آینده‌ای شکوهمند برای کشور خود هستیم؛ باید به امروز کودکان توجه ویژه‌ای داشته باشیم.

مبینا در بهشتی
کارشناسی علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه قم


من کتابدار، من نویسنده، من مادر/ پدر، من دانشجو، من معلم، من… باید از امروز به فکر باشیم. در ابتدای امر باید بگردیم و کسانی که می توانند آموزه‌های مناسب را در قالب کودکانه ارائه کنند بیابیم. باید بدانیم که مشکلات نویسندگان و شاعران این حوزه چیست؟ ناشران این حوزه موضوعی چه کمبودهایی دارند؟ آیا کتاب‌های چاپ شده، مخاطبان را جذب می کنند؟ مشکلات ادبیات کودک و نوجوان در چیست؟ آیا توجه به بخش کودک و بخش نوجوان یکسان است؟ کتاب‌های نوشته شده پاسخگوی نیاز‌های کودکان هستند؟ آیا از  قالب‌های ادبی متنوع در شعرهای کودکان استفاده می‌شود؟ در پاسخ به این سوالات باید گفت:

  • دغدغه اصلی موجود در ادبیات کودک و نوجوان، کمبود نقدینگی و بودجه است که باعث کاهش تولیدات فرهنگی شده است و از سوی دیگر، با افزایش قیمت کتاب، قدرت خرید مخاطبان نیز کاهش میابد.(خواجه‌وند،1392). یکی از مشکلات ادبیات کودک و نوجوان این است که آنان در اولویت سیاست‌گذاری‌ها و بودجه‌بندی کشور نیست و نگاه مقطعی مسئولان سبب می‌شود که این سرمایه‌گذاری را هزینه ببینند.(تولایی، حسن‌زاده،1390) یا از نویسندگان حمایت نمی‌شود یا این حمایت مختص نویسندگان خاصی است.(اکبرپور،1397) ناشران برای انتشار آثار حوزه کودک و نوجوان با مشکلات مالی مواجه هستند و تنها چند نشر محدود هستند که در این عرصه فعالیت‌های قابل قبولی انجام می‌دهند. در این میان نویسنده‌ها هم انگیزه کار را از دست داده‌اند و مهم‌ترین دغدغه‌شان نوشتن آثاری است که به چاپ برسد.(خواجه‌وند،1392) 
  • شورای کتاب کودک و نوجوان ایران به سازمان مردم نهاد مستقل هیچ اختیاری برای دفاع از حق نویسندگان جهت چاپ و انتشار آثارشان ندارد. نظارت و ممیزی کتاب در ایران در اختیار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است و هیچ ربطی به انجمن‌ها و نهادهای مربوط به نویسندگان و مترجمان و تصویرگران و.. ندارد. .(اکبرپور،1397)
  • در حوزه ادبیات کودک و نوجوان بیشتر به بخش اول یعنی به ادبیات کودک توجه می شود؛ مشکلات در بخش ادبیات و شعر نوجوان بیشتر است، در حالی که در این  دوره حساس سنی با وجود رسانه‌های موجود نیاز بیشتری به کتاب‌ها، داستان‌ها و اشعار متناسب با نیازهای با این گروه احساس می‌شود. ناشران در شعر نوجوان سرمایه‌گذاری نمی‌کنند، در نتیجه این بخش در حال حذف شدن از ادبیات کشور است. اگر ناشران این گونه آثار را خوب تبلیغ کنند؛ فروش خوبی خواهند داشت و سرمایه گذاری در این بخش بیشتر خواهد شد. (تولایی، حسن‌زاده،1390)
  • سختگیری‌ها در بخش آثار چاپ شده خارجی کمتراست؛ وجود سانسور در آثار منجر به تاخیر دو الی چند ساله چاپ  آن‌ها می شود. ویترین مغازه‌ها پر از کتاب‌های ترجمه‌شده خارجی است و تالیفات خوب بین هجوم گسترده آثار خارجی گم می‌ شوند‌. همچنین استقبال از آثار ترجمه‌شده، بیشتر از تالیفات ایرانی است. زیرا مخاطبان به دلیل داشتن ذهنیت- جنس خارجی بهتر از ایرانی است_ آثار ترجمه‌شده را بهتر از تالیفات بومی می‌دانند. (اکبرپور،1397) متاسفانه ما در یک جاده یک طرفه ترجمه حرکت می‌کنیم و فقط به دنبال وارد کردن کتاب و فرهنگ هستیم و از صادر کردن آن به کشورهای دیگر خودداری می کنیم. البته گاهی نیز آثار ایرانی ترجمه شده‌ به دلیل خوب ترجمه نشدن، با شکست مواجه می‌شوند. برای صادر کردن و نشر کتاب‌ها در خارج به مترجمان و ویراستاران حرفه‌ای نیاز است که بتوانند به خوبی آثار را ترجمه کنند.(مرادی‌کرمانی،1390)
  • با وجود جمعیتی از کودکان بد سرپرست یا بی سرپرست متاسفانه ادبیات کودک و نوجوان مشکلات این بچه‌ها را به تصویر نمی‌کشد. نویسندگان و شاعران ما به سبب لطافت روح و روان مخاطبان خود و شاید هم بر اساس آنچه از آن‌ها خواسته شده، از انتقال مشکلات این گروه سنی در لابه‌لای آثارشان خودداری می‌کنند. با وجود این که در تقویم‌های جهانی روزهای متعددی با نام کودکان ثبت شده است.(پوروهاب،1390) اما در ایران بر خلاف کشورهای خارجی برای کودکان و نوجوانان برنامه ی بلند در نظر گرفته‌نشده ‌است
  • از دیگر دغدغه‌های ادبیات کودک و نوجوان این است که ما از فضاهای متنوع در شعر کودک بهره‌ای نبرده‌ایم؛ یعنی با وجود قالب‌های متنوع شعر، اشعار سروده‌شده برای کودکان اغلب در قالب چهارپاره است. در حالی که در شعر نوجوان به زعم تلاش شاعرانی چون آقای تولایی و سید آبادی، قالب‌ها و وزن‌های متفاوتی استفاده شده‌است. مخاطبان کودک هر روز در حال تغییر هستند. این تنوع باید در نوشته‌ها،  قالب‌ها، وزن‌ها، فضاها و سوژه‌ها، خود را نشان بدهد.  معمولا نویسندگان وشاعران کودکی خود را به تصویر می کشند اما شرایط کنونی با دوران کودکی آنها متفاوت است ولازم است؛ شاعران و نویسندگان از مخاطبان خود را شناخت بیشتری بدست بیاورند و شعر و نوشته خود را با معیارهای روز تطبیق دهند.(بابایی، 1390)
  • در حوزه ادبیات کودک نیاز سنجی درستی صورت نمی‌گیرد. ارگان ها و نهادهایی که با این دو مخاطب بسیار مهم درگیرند، سیاست‌ها، روش‌ها و نگاه‌های بسیار متفاوتی از هم دارند.
  • با وجود این که نقد متخصصان به بهبود عملکرد نویسندگان کودک و نوجوان کمک می‌کند، این حوزه از نظرات و انتقادات متخصصان بی‌بهره است و اگر نقدی هم وجود دارد بر پایه نظریات ادبی نیست و یا نقدهای موجود بیشتر ترجمه های نظریاتی است که با فضای تولیدات ما تطبیق داده نشده است.
  • اما مشکل اصلی ادبیات کودک، نظام آموزشی ماست. ادبیات مدارس ما، بدون زیبایی، کسل کننده و به شدت تعلیمی است. همین ادبیات کافی است تا مخاطب از خواندن شعر و داستان رویگردان شود.

در کل، بی مفهومی شعرهای کودک، مفاهیم بزرگسالانه در ادبیات کودک، اقتصاد نشر، سیاست‌زدگی، محدودیت  فضا، عدم برنامه ریزی ی دراز مدت، فاصله نویسندگان با مخاطب، عدم توجه مسئولین، عدم صادر کردن ادبیات به خارج از ایران و… از چالش‌های  مطرح در این حوزه است(امینی،1398) که با برنامه ریزی کوتاه مدت و بلند مدت باید در رفع آن‌ها بکوشیم.( پوروهاب، 1398)

منابع

  • اکبرپور، احمد (1397).« پتانسیل‌ها، دستاوردها و چالش‌های ادبیات کودک در ایران » قابل دسترسی از https://www.aa.com.tr/fa [ بازیابی شده در تاریخ 20/12/98]
  • امینی، افسون (1398).« چالش های ادبیات کودک در کلام شاعر و نویسنده کودکان و نوجوانان » قابل دسترسی از https://doozlibook.ir/blog [ بازیابی شده در تاریخ 20/12/98]
  • بابایی، کبری (1390).« مشکل اصلی ادبیات کودک» قابل دسترسی از https://article.tebyan.net/187740 [ بازیابی شده در تاریخ 20/12/98]
  • پور وهاب، محمود (1395).« ادبیات کودک و نوجوان مشکلات بچه‌ها را نمی‌گوید » قابل دسترسی از https://www.isna.ir/news/95040104802/ [ بازیابی شده در تاریخ 20/12/98]
  • تولایی، حسین؛ حسن‌زاده، فرهاد (1398).« چرا ادبیات کودک و نوجوان دغدغه نیست؟» قابل دسترسی از irna.ir/news/83405318/ [ بازیابی شده در تاریخ 20/12/98]
  • خواجه‌وند، سولماز (1392).« اقتصاد نشر؛ همچنان مهمترین مشکل ادبیات کودک و نوجوان » قابل دسترسی از https://www.tasnimnews.com/fa/news/1392/04/25/98151 [ بازیابی شده در تاریخ 20/12/98]
  • مرادی‌کرمانی، هوشنگ (1392).« بزرگ‌ترین مشکل ادبیات کودک ما، سیاست‌زدگی است.» قابل دسترسی از https://www.mehrnews.com/news/2177488 [ بازیابی شده در تاریخ 20/12/98]

مطالب مرتبط