چگونه والدین فرزندان خلاق، پرورش دهند؟


سمانه صدق گو

کارشناسی علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه قم
samanesedghgoo@gmail.com

خلاقیت یکی از مفاهیم بحث برانگیز در حوزه تربیت کودک به شمار می رود و در عصر کنونی به شدت مورد استقبال و نظر همگان قرار گرفته است. در آموزه های اسلامی به ویژه قران کریم بر صفت خلاقیت خداوند متعال تاکید گردیده است و به تعبیر دیگر، خداوند اولین خلاق جهان است و خلاقیت او تنوع و زیبایی محسورکننده، در جهان ایجاد گردیده است. پس انسان نیز به عنوان مخلوق خداوند تنها متفکرِ خلاق در میان مخلوقات محسوب می شود و بطور ذاتی خلاق است.
خلاقیت به چه معناست؟
خلاقیت از ریشه «خَلَق» به معنای چیزی را از عدم به وجود آوردن، از جمله واژه های مترادف با آن «ابداع» به مفهوم ایجاد چیزی است بدون آنکه سابقه ایی داشته باشد. خلاقیت در اصطلاح به کارگیری توانایی های ذهنی برای ایجاد فکر و یا محصول جدید است. انسان با اتکا به خلاقیتهایش برای مسائل مختلف، راه حل های سنجیده می یابد با دگرگونی ها سازگار می شود و نیازهایش را برآورده می سازد. تورنس(1989)معتقد است که انسان برای بقاء و تداوم سازمان ها درآینده، نیازمند بسط قدرت تفکر خلاق در کودکان است.(فائق، 1393، ص.47 -48؛ میرکمالی، ﺧﻮﺭﺷﯿﺪﯼ، 1388، ص ۵۲).

مطالعاتی پیرامون مسأله “دختران خلاق‌ترند یا پسران” صورت گرفت، که نتایج پژوهش ها متفاوت بود، زیرا در برخی پسران خلاق‌تر از دختران و در برخی دیگر دختران خلاق‌تر از پسران معرفی شده اند و در برخی دیگر تفاوتی میان این دو متغییر قائل نشدند.

کودک خلاق چه خصوصیاتی دارد؟
هوش، ابتکار، انعطاف پذیری، ترکیب و تحلیل ، کنجکاوی و اراده مستقل و اعتماد به نفس از جمله عوامل ذاتی مؤثر در رشد خلاقیت هستند که به آنها مؤلفه های شناختی خلاقیت نیز گفته می شود. اگرچه بسیاری از متخصصان، عامل اکتساب را بسیار مؤثرتر از عامل تکوین(ذات)می دانند به این معنا که اگر کودک از نظر ظرفیت های خدادی بهره اندکی داشته باشد با تلاش و کوشش در جهت رشد و تعالی خود می تواند خلاقیتش را به میزان قابل توجهی ارتقاء بخشد (فائق،1393،ص.55).
دختران خلاق ترند یا پسران؟!
مطالعاتی پیرامون مسأله “دختران خلاق‌ترند یا پسران” صورت گرفت، که نتایج پژوهش ها متفاوت بود، زیرا در برخی پسران خلاق‌تر از دختران و در برخی دیگر دختران خلاق‌تر از پسران معرفی شده اند و در برخی دیگر تفاوتی میان این دو متغییر قائل نشدند. پژوهش لهمان(1953) نیز در همین خصوص می باشد که پسران را خلاق تر معرفی می کند، به عقیده این پژوهشگر، این تفاوت ها ذاتی نیستند بلکه اکتسابی هستند. به عبارت دیگر، این تفاوت ها را می توان چنین تبیین کرد که عواملی چون آزادی بیش تر پسران در دستکاری محیط و حضور بیش تر آنها در موقعیت های اجتماعی نبست به دختران باعث رشد بعضی از ویژگی ها درآنها شده است، و چه بسا اگر شرایط فرهنگی خانواده و شیوه تربیت آنها و آزادی هایی که به فرزندان می دهند در مورد هر دو جنس یکسان باشد، این تفاوت ها را مشاهده نکنیم.(معرفاوی، 1385، ص ۵۳).

والدین بر حسب طرز تفکر خود در مورد خلاقیت به دو گروه تقسیم می شوند:
1-آنان که فکر می کنند کودکان خلاق نیاز به راهنمایی و به طور کلی تعلیم و تربیت چندان ندارند چون تصور می کنند راه خود را در زندگی پیدا می کنند.
2- آنهایی که تصور می کنند خلاق بودن کودک به معنی احساس مسئولیت و زحمت بیشتری است که این برخورد اصولی تر و صحیح تر است؛ به نظر اکثر مربیان، والدین میتوانند در تشخیص، رشد و گسترش خلاقیت کودکان خود سهم داشته باشند. خلاقیت هرچه زودتر تشخیص داده شود بیشتر رشد و توسعه می یابد(مرعشی،1377،ص 25).
نقش والدین در پرورش فرزند خلاق
در پاسخ به این سوال سعی شده است توصیه هایی مهم و کاربردی به شرح زیر ارائه شود:
1-به فرزندان کمک کنید هنگام روبه رو شدن با یک مسئله، خود را به یک راه حل محدود نکنند و سعی کنند راه حل های متعدد برای حل یک مسئله بیابند. بدیهی است سوال واحد است، اما پاسخ ها متعدد و متنوع.
2-باتوجه به این گفته برونر، روانشناس تربیتی که« محصول یادگیری مهم نیست، فرایند یادگیری مهم است» سعی کنید فرایند یادگیری فرزندتان را بررسی و به او کمک کنید تا جهت ها، جنبه ها و راه های گوناگون را بیابد.
3-به فرزندتان یاد بدهید که اشتباه کردن مهم نیست، بلکه بررسی و شناخت اشتباه مهم است. بنابراین به او کمک کنید تا علل اشتباهات و جواب های نادرست خود را بررسی کند.
4-به فرزندتان کمک کنید تا درباره موضوعات درسی، سوال های گوناگون یا مسائل متعدد طراحی کند.
5-در فرایند آموزش پرسش های بحث برانگیز مطرح و سعی کنید با استفاده از روش بارش ذهنی به راه حل های گوناگون دست یابد.
6-هیچ گاه از سوال های فرزند خسته نشوید و به فرزندتان نگویید چقدر سوال میکنی!! و به دنبال علت طرح آنها باشید، در مقابل سوال ها و پیشنهاد های فرزندتان با احترام برخورد کنید.
7-به فرزندتان «چگونه فکر کردن » و “چگونه یاد گرفتن» را آموزش دهید و رفتارها و افکار خلاق فرزندتان را تشویق کنید.
8-ازقصه گویی، نمایش خلاق، بازی و نقاشی برای بروز و ظهور خلاقیت در فرزندتان استفاده کنید.
9-یکی از راه های تبلور خلاقیت در کودکان و نوجوانان، ایجاد فضای ایمن و امن در خانه، مدرسه و جامعه است.
10-به فرزندتان به قدر کافی آزادی عمل برای کشف محیط پیرامون خود بدهید.
11-درباره امور گوناگون، شما هم سوال هایی از فرزندتان بپرسید و فرصت هایی را برای او ایجاد کنید که موجب رفتارهای خلاق شود.
12- با افراد خلاق در تماس باشید و زندگی نامه افراد خلاق را مطالعه کنید.
13-محبت بیش از حد و مراقبت و حمایت بیش از اندازه مانع رشد خلاقیت می شود.
14-هرچه بیش تر امکان تجربه کردن و تعامل با محیط را برای فرزندتان فراهم کنید، تجربه به معنای فراهم کردن فرصت هایی برای تاثیر گذاری بر محیط و موقعیت های تأثیرپذیری از محیط است.
15-باید امکان ارتباط متقابل سالم و سازنده در بین فرزندان و دیگر اعضای خانواده برقرار باشد، زیرا این امر به ایجاد فرصت های یادگیری می انجامد.
ارتباط سالم اعضای خانواده با یکدیگر قدرت اعتماد به نفس و خطر پذیری را در آنها بالا می برد و باعث رشد عنصر ابتکار می شود.
16-والدین حمایتگر به فرزندان اجازه تفکر آزاد و استقلال می دهند و از تحمیل رای و نظر اجتناب می کنند، که به خود اطمینانی و مهارت های اجتماعی در فرزندان منجر می شود این والدین به مهارت های خود در پرورش فرزند اطمینان دارند و مخالف سختگیری و کنترل هستند.
17-سعی کنید فرزندتان ارتباط مسائل درسی را با واقعیت های زندگی درک کند.
18-تحصیلات والدین خصوصا مادر با خلاقیت فرزندان رابطه معناداری وجود دارد و تفکر نوین آنها با خلاقیت ارتباط مستقیم دارد(به پروژه، 1388، ص 21-22؛ ﻣﻌﺮﻓﺎﻭﯼ، 1385، ص ۵۳)
آزمون های آموزش و پرورش، تاثیری بر خلاقیت دارد؟
پژوهش یزدچی(1379)پژوهشی با عنوان “بررسی سهم عوامل مؤثر در پرورش خلاقیت دانش آموزان دوره متوسطه ی نظری شهر اصفهان “انجام داد. این پژوهش نشان داد، بین میزان پیشرفت تحصیلی و میزان خلاقیت دانش آموزان رابطه معنا داری وجود ندارد. در واقع آنچه آزمون های پیشرفت تحصیلی اندازه گیری می کنند، با آنچه آزمون های خلاقیت می سنجد، از لحاظ محتوا متفاوت هستند.
آموزش های سنتی رایج در آموزشگاه ها رابطه ای بین پیشرفت تحصیلی و خلاقیت ایجاد نمی کند و چه بسا اگر روش تدریس به شیوه نوین بود، این پژوهش ها عدم رابطه روش تدریس و خلاقیت را نشان نمی داد. (معرفاوی، 1385، ص 52-53)
نتیجه گیری
به علت مواجه شدن جوامع بشری با مسائل پیچیده انسانی و تحلیل رفتن منابع و سرعت غیر قابل تصور تبادل اطلاعات، به تبع آن عقب ماندگی بعضی از کشورها، نیاز به خلاقیت امری اجتناب ناپذیر است. یکی از مهم ترین مسئولیت های دولت ها در دنیای متغییر امروز آموزش و پرورش دانش آموزان خلاق است، همچنین از بحث هایی که انجام شد میتوان نتیجه گرفت؛ خلاقیت فرایندی آموزش پذیر است و والدین و مربیان آموزشی با داشتن سواد و آگاهی، در بروز و رشد “خلاقیت کودکان” تأثیر مستقیم و قابل توجهی دارند.
روایتی از حضرت علی علیه السلام آمده است که فرمودند؛ هر گاه در کار مهمی که برایت پیش آمد نیاز به کمک داشتی، نخست با جوانان مشورت کن، زیرا آنها تیز هوش تر و در فهم مطالب سریع ترند.
زندگی یعنی عشق، و عشق است که حرکت و خلاقیت می آفریند. شما باید خلاقانه کاشف هستی و دنیای درون وجود خود باشید.
منابع و مآخذ
ﻣﻌﺮﻓﺎﻭﯼ، ﺍﺑﺮﺍﻫﯿﻢ؛ ﻧﻮﺭﯼ، ﺍﺑﻮﺍﻟﻘﺎﺳﻢ؛ و گلستانی، ابوالقاسم (1385). بررسی رابطه‌ ی عوامل آموزشگاهی و خانوادگی
مؤثر در خلاقیت. رشد آموزش مشاور مدرسه ۲(۱).50-53
ﺭﯾﺎﺣﯽ، ﺍﺑﻮﺍﻟﻘﺎﺳﻢ(1380). تأثیر بازی در خلاقیت کودکان. رشد معلم، (20). 32-35.
البرزی ، محبوبه(1390).نقش باور های فرزند پروری و نگرش مادران به تفکر خلاق بر خلاقیت کودکان. روان
شناختی زنان، 9(2).7-24.
مرعشی، منصور(1377). نقش والدین و معلمان در تعلیم و تربیت کودکان خلاق و با استعداد. رشد معلم، (3). 25-27.
مجتبی، فائق(1393). جایگاه خلاقیت در تربیت کودک از دیدگاه معصومین (ع). فلسفه و کودک، 2(3). 47-62.
ﺑﻪ ﭘﮋﻭﻩ، ﺍﺣﻤﺪ(1388). خلاقیت چیست؟ کودک خلاق کیست؟. پیوند، (۳۵۶). ۱۹-۲۱.
میرکمالی، محمد؛ خورشیدی، عباس(1388). عوامل مؤثر در پرورش خلاقیت دانش آموزان دوره ابتدایی استان گیلان. روانشناسی و علوم تربیتی، 39(2).51 -75.

 

مطالب مرتبط