ترویج اکولوژیسم ایرانی: چالش جدید محیط زیست ایران

بیت الله محمودی- عضو هیأت علمی دانشگاه شهرکرد

🔷استمرار و گسترش بحران های زیست محیطی در فرایند زندگی مردم، منجر به جابجایی، ارتقاء و تبدیل مسئله محیط زیست از یک موضوع تخصصی و دانشگاهی به یک چالش عمومی و همه گیر شده است. ملموس تر شدن این بحران ها در ابعاد اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و به خصوص درگیری آن با سلامت جامعه، باعث خلق و توسعه دیدگاه هایی شده است که هر چند با نیت کمک به محیط زیست کشور شکل گرفته اند اما در عمل نه تنها تأثیر واقعی در کاهش و تعدیل چالش های موجود ندارند بلکه زمینه و بسترساز تشدید بحران های زیست محیطی در آینده نزدیک خواهند بود.

🔷با اجتماعی شدن مسئله محیط زیست و چالش های آن، نظرات و دیدگاههای جامعه علمی منابع طبیعی و محیط زیست کشور نیز لاجرم از پستوی مهجور کلاس ها و مقالات آکادمیک به فضای عمومی و اجتماعی جامعه رهسپار شده است. در این فرایند برخی دیدگاههای آکادمیک با نظرات کنشگران عمومی محیط زیست پیوند پیدا کرده است، پیوندی که منجر به سیطره غالب هیجانات و احساسات کنشگران عمومی محیط زیست بر دیدگاههای آکادمیک در فضای عمومی شده است.

🔷پیوند و ترکیب احساسات عمومی طبیعت دوستی با برخی تلقیات آکادمیک منجر به شیوه ای از کنش محیط زیست گرایی در کشور شده است که می توان آن را ماهیتا نوعی “اکولوژیسم ایرانی” نامید. دابسون در 1990 اکولوژیسم را جهان بینی سیاسی علم اکولوژی تعریف می کند. این جهان بینی که طرفداران متعصب جنبش های سبز از آن حمایت می کنند، بیان می کند تغییر رابطه بین انسان و طبیعت در سایه سیاسی نمودن فرامین اکولوژی در بدنه اجتماعی جامعه امکان پذیر می شود.

🔷اکولوژیسم ایرانی خودآگاه یا ناخودآگاه باور دارد از آنجاکه تغییرات بنیادین اجتماعی و اقتصادی جامعه صرفا در پرتو تغییر رویکردهای سیاسی و مدیریتی امکان پذیر است، بر این اساس برای نجات محیط زیست کشور از چنگال بحران های موجود چاره ای جز حاکمیت اصول اکولوژی بر پیکره مدیریت منابع طبیعی کشور نیست. در واقع این رویکرد معضلات زیست محیطی کشور را نتیجه عدم سیطره علم اکولوژی بر روح تصمیم گیری های ملی، منطقه ای و محلی می داند و تنها راه اجرایی شدن این رویکرد را در داشتن سیاستمداران، برنامه ریزان و مدیرانی می بیند که علاوه بر تخصص در اکولوژی باید مروج اکولوژیسم در بدنه جامعه نیز باشند.

🔷چالش اصلی اکولوژیسم ایرانی ترویج این دیدگاه مخرب در جامعه است که تنها راه بهبود اوضاع محیط زیست کشور، ایجاد انقلابی فراگیر در تغییر نگاه سیاسیون، برنامه ریزان و مدیران است و لازمه این تغییر، اعطای صندلی های موجود به متخصصان محیط زیست و محاکمه مدیران سابق است. تجربه واسپاری صندلی مدیریت منابع طبیعی کشور بر اساس ایدئولوژی اکولوژیسم ایرانی نشان داد برای تسری واقعی سیاست اکولوژی بر منابع طبیعی باید ساختار و جایگاه سازمانی و فراسازمانی، بدنه کارشناسی و اساسا مردم تغییر کنند. این موضوع به این معنی است که برای داشتن محیط زیست مطلوب، از بالا تا پایین همه ساختارهای موجود باید دگرگون شوند.

🔷یکی از جلوه های عیان اکولوژیسم ایرانی تولید و ترویج مفهوم و طرحی به نام “استراحت یا تنفس جنگل” در جنگل های خزری است. طرحی که از دل حساسیت های عمومی نسبت به نگهداشت این جنگل ها از یک طرف و ضعف های مفرط نحوه تدوین و اجرای طرح های جنگلداری از طرف دیگر در درون نهادهای آکادمیک منابع طبیعی کشور سربرآورد. این طرح با “بینش انقلابی” با نفی تمام قد تجربه چند ده ساله نظام جنگلداری کشور، نه تنها فرصت نقد و اصلاح روندهای موجود را گرفته است بلکه با ترویج مفاهیم موهوم حراست گرایان (Preservationists)، در عمل فرصت و زمینه مساعدی برای تخریب گسترده جنگل های ارزشمند هیرکانی فراهم آورده است.

🔷اکولوژیسم ایرانی در مأمن جامعه سیاست و مدیریت زده ایران امروز، بسیار ترویج و شنیده می شود و با هر رخداد و بحران زیست محیطی، غوغا و شوری به خود می گیرد و بلند فریاد می زند دوای درد و راه حل مسئله محیط زیست در دستان و سیطره من است: فقط حاکمیت اکولوژی گرا ها بر حق است و آنها می توانند محیط زیست موجود را به محیط زیست مطلوب تبدیل نمایند. مسلم انگاری این دیدگاه و سو استفاده ناخواسته از توان کنشگری دوستداران طبیعت در ترویج این فرهنگ، منجر به جزم نگری در فهم و حل مسائل محیط زیست کشور شده است.

✅نزدیک به دو قرن است که موضوع ارتباط انسان با طبیعت در محافل آکادمیک و فضای عمومی دنیا محل بحث های انتقادی جدی است. از همین رو لازم است کنشگران مکتب اکولوژیسم ایرانی فرصت نقد به این رویکرد را هم برای خود و هم برای دیدگاههای مخالف مغتنم شمارند. در شرایط کنونی تسری اکولوژیسم ایرانی در حال تنزل دادن رسالت متخصصان آکادمیک منابع طبیعی کشور به کنشگری عامه پسند است.

مطالب مرتبط