مالیه و فساد مالی در تاریخ معاصر ایران

جان نثاران بی اختیار

سیروس غفاریان

• کودتای ۲۸ مرداد و تاثیر شاه بر روابط با وزرا

بعد از کودتای ۲۸ مرداد شاه تصمیم گرفت که از صورت یک شاه غیرمسئول در مشروطیت به کسی تبدیل شود که همه اختیارات را در دست داشته باشد. مطبوعات به طور کلی تحت کنترل قرار گرفت مامورین رکن دوم ارتش و سپس فرمانداری نظامی سرتیپ تیمور بختیار بر همه امور نظارت می کردند. هر یک از نخست وزیران وزرای خود را با موافقت شاه انتخاب می کردند.

بیشتر وزرا و نخست وزیران از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تا سقوط رژیم شاهنشاهی سعی می کردند که خود را مجری منویات شاه نشان دهند. از ۱۳۳۲ تا بر افتادن سلطنت بیست نفر به وزارت دارایی رسیدند که اکثرا مجری فرامین دربار بودند. آنها عبارت بودند از دکتر علی امینی فرزند خانم فخرالدوله و نوه مظفرالدین شاه که وزیر دارایی کابینه سپهبد زاهدی بود. او در ۱۱ مرداد ۱۳۳۳ قراردادی را با کنسرسیوم نفت براساس پنجاه – پنجاه امضا کرد. بعد از او علی اصغر فروزان و دکتر محمد سجادی و غلامحسین فروهر در کابینه حسین علا عضویت داشتند و خدمات چشمگیری انجام ندادند. در ۱۵ فروردین ۱۳۳۶ در کابینه دکتر منوچهر اقبال، علی اصغر ناصر به وزارت دارایی رسید. علی اصغر ناصر برای اولین بار در کشور ماشین های IBM را برای خدمات ماشینی وزارت دارایی خرید. در آذر ۱۳۳۸ سرلشکر علی اکبر ضرغام در کابینه منوچهر اقبال وزیر دارایی شد. ضرغام اولین کسی است که در سیستم اداری ایران دادن یک ماه پاداش و عیدی را به کارمندان معمول کرد و در وزارت دارایی دستور داد که این عمل انجام شود و سپس وزارتخانه های دیگر نیز از او در این زمینه تقلید کردند.

بعد از منوچهر اقبال، مهندس جعفر شریف امامی به نخست وزیری رسید. او نیز سرلشکر علی اکبر ضرغام را پست وزارت دارایی داد ولی ضرغام به زودی استعفا کرد و شریف امامی با صلاحدید شاه، عبدالباقی شعاعی را که از کارمندان قدیم دارایی بود به کفالت این وزارتخانه انتخاب نمود. او که به عیوب سازمان وزارت دارایی پی برده بود، برای رفع آنها دست به اصلاحاتی زد. بدین ترتیب که اداره کل نفت و شیلات را به صورت سازمان جدیدی تحت عنوان «اداره کل نفت و امتیازات و بانک ها و شرکت های دولتی» درآورد. امینی که مردی استخواندار و متخصص بود این بار به سفارش آمریکایی ها در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۴۰ به نخست وزیری رسید و او عبدالحسین بهنیا را به وزارت دارایی انتخاب نمود. در ۲۷ تیر ۱۳۴۱ غلام جان نثار همیشگی اسدالله علم فرزند امیر بیرجند و قائنات به نخست وزیری رسید که بدون اجازه شاه حتی آب نمی خورد. او نیز عبدالحسین بهنیا را به وزارت دارایی منصوب کرد. در ۱۷ اسفند ۱۳۴۲ حسن علی منصور نخست وزیر شد و او امیرعباس هویدا را از شرکت نفت به وزارت دارایی منتقل کرد. بعد از اسدالله علم، هویدا از کسانی بود که از خود اراده ای نداشت و همواره گوش به فرمان شاه بود و حتی کلیه انتصاباتی که در دارایی انجام داد با صلاحدید شاه بود. بعد از هویدا دکتر جمشید آموزگار به مدت طولانی وزیر دارایی شد. جمشید آموزگار از کارمندان قدیمی اصل چهار بود و همچنین متخصص در امور انرژی و بارها در کنفرانس اوپک شرکت کرد. در زمان وزارت دارایی او اداره کل غله به وزارت کشاورزی سپرده شد و بعدا سازمان قند و شکر از آن جدا شد. وقتی که هوشنگ انصاری در ۷ اردیبهشت ۱۳۵۳ به عنوان وزیر دارایی وارد کابینه هویدا شد وزارت دارایی به نام وزارت امور اقتصادی و دارایی تغییر نام داد. در ۱۶ مرداد ۱۳۵۶ هویدا سقوط کرد و به وزارت دربار منتقل شد و جمشید آموزگار نخست وزیر شد و دکتر محمد یگانه را به وزارت دارایی رسانید. وقتی که مهندس جعفر شریف امامی در ۵ شهریور ۱۳۵۷ به نخست وزیری رسید، هوشنگ انصاری مدیرعامل شرکت نفت شد و دکتر محمد یگانه بار دیگر وزیر امور اقتصادی و دارایی شد. هوشنگ انصاری که زودتر از شاه صدای انقلاب مردم ایران را شنیده بود به ژاپن رفت و دیگر برنگشت. بعد از واقعه ۱۳ آبان، ۱۳۵۷ آتش انقلاب شعله ورتر شد و شاه یکی دیگر از غلامان جان نثار نظامی را به نام ارتشبد غلامرضا ازهاری به نخست وزیری رسانید. ازهاری مجبور بود که در آن وضعیت متشنج از بین فرماندهان نیروهای زمینی، هوایی و دریایی سرپرستان موقتی را جهت وزارتخانه ها منصوب نماید. در ۱۵ آبان ۱۳۵۷ ارتشبد عباس قره باغی رئیس ستاد مشترک به مدت سه روز سرپرست وزارت امور اقتصادی و دارایی شد. کارمندان در اعتصاب بودند و این انتصابات را قبول نداشتند. لذا ارتشبد ازهاری مجبور شد که حسنعلی مهران را به وزارت دارایی منصوب نماید. او نزدیک یک ماه و ۲۹ روز وزارت کرد در حالی که همه در اعتصاب بودند. شاه ناچار شد که به اعضا و جبهه ملی رو بیاورد. شاپور بختیار در ۱۶ دی ۱۳۵۷ نخست وزیر شد و او دکتر رستم پیراسته را به وزارت امور اقتصادی و دارایی منصوب کرد. در روز ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ در ساعت ۱۰ بامداد ارتش اعلام بی طرفی کرد و رژیم ۲۵۰۰ ساله سقوط کرد. دولت موقت به نخست وزیری بازرگان و تایید امام امت کابینه خود را تشکیل داد و در بعدازظهر ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ وزرای جدید انقلاب معرفی شدند و علی اردلان وزیر دارایی شد.

منابع:

۱- ده جلد کتاب خاطرات عین السلطنه سالور.

۲- سه جلد کتاب شرح حال رجال سیاسی نظامی نوشته باقر عاقلی.

۳- دو جلد کتاب روزشمار تاریخ ایران نوشته باقر عاقلی.

۴- شش جلد کتاب تاریخ رجال نوشته مهدی بامداد.

۵- رهبران مشروطه نوشته ابراهیم صفایی.

مطالب مرتبط