قطار کودک و نوجوان، ایستگاه شماره 18

هادی صفدری
دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش‌شناسی، گرایش مدیریت اطلاعات، دانشگاه قم
hsfdri@gmail.com

فعالیت در زمینه کودک و نوجوان، همواره با چالش‌هایی همراه است. بدون شک، افرادی که گام در این راه می‌گذارند، از مخاطرات آن آگاه‌اند، هرگونه لغزش در این مسیر، آسیب‌های جبران ناپذیری دارد زیرا کودکان به مانند نهال‌هایی هستند که اگر درست هدایت نشوند، شخصیت و افکار آن‌ها به درستی شکل نمی‌گیرد و اصلاح آن در بزرگسالی، سخت و شاید غیرممکن خواهد‌بود. قلم‌زدن در این مسیر و پرداختن به ادبیات کودک و نوجوان، از حساس‌ترین اقدامات این بخش است. به‌طور دقیق نمی‌توان تاریخی را برای شکل‌گیری علمی این شاخه از ادبیات تعیین کرد، اما با قطعیت می‌توان گفت که آغاز آن، با آغاز حیات بشر همراه بوده‌است؛ آن‌گاه که مادران، کودکان خود را در آغوش گرفته و با لالایی و نوا‌های محلی، به خوابی عمیق و دلنشین فرو می‌بردند که بدون تردید، هنوز هم در زمره ناب‌ترین و بدیع‌ترین گونه از ادبیات کودک و نوجوان است چرا که از سرچشمه احساس جاری شده، از دل برآمده، بر زبان رانده شده تا لاجرم بر دل نشیند.
در ایران نیز، همگام با سایر کشورهای جهان، این شاخه از ادبیات شکل گرفت و به تدریج تکامل یافت. موسوی (1387) ادبیات کودکان و نوجوان ایران را به چهار دسته: 1) ایران قبل از اسلام، 2) ایران بعد از اسلام تا دوره مشروطیت، 3) از مشروطیت تا دوران جنگ‌تحمیلی و 4) از دوران بعد از جنگ‌تحمیلی تا به امروز، تقسیم می‌کند. البته هردوره با چالش‌ها و فراز و فرو‌دهایی همراه بود اما می‌توان شکل‌گیری رسمی و علمی آن را به تاسیس شورای کتاب کودک در سال 1351، به همت توران میرهادی و لیلی اَیمَن نسبت داد. شورای کتاب کودک از سال ۱۳۴۳ به عضویت نهاد جهانی IBBY درآمد و اکنون شاخه ایرانی این سازمان به‌شمار می‌رود. این سازمان در سال ۱۳۵۸، کار تدوین فرهنگ‌نامه کودکان و نوجوانان را آغاز کرد. (شورای کتاب کودک, 1399) تشکیل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوان در سال 1344 را نیز، می‌توان از جمله اقدامات اساسی در این مسیر برشمرد. رشته ادبیات کودک، در دانشگاه شیراز ایجاد شد و یک سال پس از آن در دانشگاه شهید بهشتی نیز به گروه ادبیات فارسی افزوده‌شد.
به هرحال، قطار ادبیات کودک و نوجوان در ایران شکل گرفت و به راه افتاد. شاعران و نویسندگان بسیاری در این راه تلاش کردند تا این قطار سرعت گیرد و مسیر درست را بپیماید. میرزا جبار عسگرزاده (جبار باغچه‌بان) را اولین مولف و ناشر کتاب کودک در ایران می‌دانند. محمود حکیمی که گه‌گاه در این عرصه قلم می‌زد. نادر ابراهیمی که علاوه بر فعالیت در تلویزیون و ادبیات بزگسال، نیم‌نگاهی هم به این عرصه داشت. صمد بهرنگی که نوشته‌هایش رنگ و بوی سیاسی داشت و الهام‌گرفته از فضای پرتلاطم آن روز‌ها بود. احمد شاملویی که در کنار روزنامه‌نگاری، کنشگری سیاسی، شعر و فعالیت‌های سینمایی و ترجمه، ادبیات کودک و نوجوان را فراموش نکرده‌بود. احمدرضا احمدی که شعر و قصه برای کودکان به ارمغان آورد. محمدرضا سرشار، پژوهشگر و گوینده‌ای که جوایز بین‌المللی بسیاری را به خود اختصاص داده‌است. محمدرضا بایرامی، شاعر که از دوست‌داران صمد بهرنگی بود. فریبا کلهر که با مجموعه قصه‌ها، کتاب‌های تصویری و رمان‌هایش، به بانوی هزار قصه شهرت یافته‌است. هوشنگ مرادی‌کرمانی که نمی‌توان از ادبیات کودک و نوجوان سخن راند و او را یاد نکرد. کسی که از مطبوعات و رادیو آغاز کرد و آثارش، به صورت فیلم، به نمایش درآمده‌اند. امیرحسین فردی، نویسنده ارزشی که او را با کیهان بچه‌ها به یاد داریم. مصطفی رحماندوست که نمی‌شود او را نشناخت. هرجا سخن از ادبیات کودک و نوجوان گفته شود، بی‌شک از وی و آن صدای دلنشینش سخن گفته می‌شود. هنوز هم «صد دانه یاقوت» او را به یاد داریم و به‌ویژه در شب یلدا، در ذهن‌مان طنین‌انداز می‌شود. شکوه قاسم‌نیا که بیش از 400 اثر در زمینه ادبیات کودک و نوجوان دارد. بیوک ملکی که علاقه به اشعار پروین، او را به این راه کشاند. سیامک گلشیری که رمان‌های پنج‌گا‌نه‌اش، در زمره پرفروش‌ترین رمان‌های کودک و نوجوان است. و بسیاری از بزرگان دیگر که همگی دست در دست هم دادند و با تشکیل زنجیره‌ای ادبی، قطار را رو به جلو راندند.
قطار ادبیات کودک به ایستگاه شماره 18 از چهارمین ماه سال 1388 رسید، روزی تلخ برای دوست‌داران و فعالان ادبیات کودک و نوجوان، روزی که این حوزه، پدر خود را از دست داد. پدری که با «قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب» برای همگان شناخته‌شده بود. کشاورز‌زاده‌ای که به سبب نگارش کتاب «قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب» از سوی «سازمان جهانی یونسکو» به دریافت جایزه نایل آمد. کتاب‌های وی از طرف «شورای کتاب کودک» نیز کتاب برگزیده سال شده‌اند. به خاطر آثار ارزشمند او در حوزه کتاب کودک، روز درگذشت او به نام روز ملی ادبیات کودک و نوجوان نام‌گذاری شده‌است.
هرچند پدر، فرزندش را تنها گذاشت اما مادر، فرزند را به آغوش کشید. توران میرهادی، استاد ادبیات کودک، نویسنده و کارشناس آموزش و پرورش و پایه‌گذار مجتمع آموزشی تجربی فرهاد، از بنیانگذاران شورای کتاب کودک و بنیانگذار فرهنگ‌نامه کودکان و نوجوانان بود. میرهادی بیش از شصت سال در گستره آموزش و پرورش و فرهنگ و ادبیات کودکان کوشید و در این راه، یکی از چهره‌های تأثیرگذار سده کنونی ایران بوده‌است. میرهادی به همراه لیلی ایمن آهی و معصومه سهراب و همکاری گروهی از کارشناسان تعلیم و تربیت در سال ۱۳۴۱ شورای کتاب کودک را بنیان گذاشت و از سال ۱۳۵۸ سرپرستی تدوین و تألیف فرهنگ‌نامه کودکان و نوجوانان را نیز برعهده داشته‌است. از هنگام پایه‌گذاری این نهاد تاکنون که بیش از پنجاه سال می‌گذرد، توران میرهادی نقش برجسته‌ای را در هدایت و راهبری ادبیات کودکان ایران در عرصه ملی و بین‌المللی داشته‌است. تسلط او به زبان‌های آلمانی، فرانسه و انگلیسی او را فراتر از مرزهای ملی برده‌است و همواره از او چهره‌ای فرامرزی ساخته‌است. توران میرهادی در سال‌های ۱۹۷۶، ۱۹۷۸، ۱۹۸۶ و ۱۹۸۸ میلادی در کنگره‌های بین‌المللی ادبیات کودکان و هیئت داوری جایزه هانس کریستین آندرسن مشارکت داشته‌است. میرهادی را «مادر ادبیات کودک و نوجوان ایران» خوانده‌اند. اما توران، در تاریخ 18 آبان 1395 از قطار پیاده شد و مرگ، وی را در آغوش کشید.
وقتی پدر و مادر، فرزند خود را تنها گذاشتند، قطار، لحظه‌ای از حرکت ایستاد اما این مسیری بود که باید پیموده می‌شد و توقف برایش معنایی نداشت. بزرگان و دوست‌دارانی، هدایت آن را برعهده گرفتند و این فرزند را که اکنون به مرز پختگی رسیده‌است، رها نکردند. بدون شک نمی‌توان در این مسیر از ثریا قزل‌ایاغ نام نبرد. استاد برجسته علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی که از علاقمندان و بزرگان ادبیات کودک و نوجوان به شمار می‌آمد. عضو هیئت مدیره شورای کتاب کودک که آموزش ادبیات کودکان به زنان در دوره‌های آموزشی سپاه‌دانش و دوره‌های آموزش حین خدمت آموزگاران و همکاری با لیلی ایمن در شورای کتاب کودک، از جمله فعالیت‌های وی در حوزه ادبیات کودک و نوجوان است. کتاب «ادبیات کودکان و نوجوانان و ترویج خواندن» قزل‌ایاغ که در سال ۱۳۸۳ منتشر شد، کمبود کتاب‌های درسی دانشگاهی ایران برای دانشجویان رشته‌های کتابداری، علوم تربیتی، هنر و تربیت معلم را جبران کرد. این کتاب، دستاورد بیش از دو دهه تجربه ثریا قزل‌ایاغ در زمینه ادبیات کودکان است. او در این کتاب تلاش می‌کند دست‌اندرکاران زمینه آموزش را با اهمیت ادبیات کودکان آشنا کند.
ثریا قزل‌ایاغ، پژوهش خود در زمینه لالایی را در لالایی‌ها و ترانه‌های نوازشی از تولد تا سه سالگی منتشر کرد. او در این کتاب، برخی گونه‌های ادبیات عامه‌پسند در چهار گروه لالایی‌ها، ترانه‌های نوازشی، بازی و ترانه‌های حسی‌ـ‌حرکتی و قصه‌های گردآوری شده، دسته‌بندی کرده‌است.
نقش کتاب‌های کودکان در همسازی کودکان معلول با جریان زندگی روزمره، ادبیات کودکان و نوجوانان و ترویج خواندن؛ مواد و خدمات کتابخانه برای کودکان و نوجوانان، پرنیان و آب؛ با لالایی تا سرزمین خواب، لالایی‌ها و ترانه‌های نوازشی، از تولد تا سه سالگی، و خواندن با کودک، از تولد تا سه سالگی از جمله کتاب‌های او هستند. قزل‌ایاغ باور داشت که در ایران، به شعر نوجوانان، بی‌توجهی شده یا برآورنده نیازهای احساسی و فکری آنان نبوده‌است.
ثریا قزل‌ایاغ در ۱۴ فروردین ۱۳۹۹ در سن ۷۶ سالگی همزمان با روز جهانی کتاب کودک درگذشت. و چه تقارنی! چه زیباست که زندگی پربار وی با آثاری ارزشمند و بی‌بدیل همراه باشد و مرگ، روزی او را در آغوش گیرد که سال‌ها عمر خود را برای ارج نهادن به آن صرف کرد.
حال وظیفه ماست که بزرگان ادبیات کودک و نوجوان را در ادامه این مسیر، یاری کنیم تا بتوانیم علاوه بر ارج نهادن به خدمات این بزرگان، تلاشی در جهت روشن ساختن آینده فرزندان سرزمین‌مان داشته باشیم و پایان سخن این‌که:
دست در دست هم دهیم به مهر تا نه تنها میهن، که آینده نوگلان ایران‌زمین را آباد سازیم.

منابع
شورای کتاب کودک. (1399, 01 17). بازیابی در 04 01, 1399، از ویکی‌پدیا، دانشنامه آزاد: yun.ir/dkmkya
موسوی, ف., هادی پور, ا., & سمندری. (1387). سیر ادبیات کودکان و نوجوانان در ایران. فصلنامه ادبیات فارسی, 124-143.

مطالب مرتبط