قطار کودک و نوجوان، ایستگاه شماره 18

هادی صفدری
دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش‌شناسی، گرایش مدیریت اطلاعات، دانشگاه قم
hsfdri@gmail.com

فعاليت در زمينه كودك و نوجوان، همواره با چالش‌هايي همراه است. بدون شك، افرادي كه گام در اين راه مي‌گذارند، از مخاطرات آن آگاه‌اند، هرگونه لغزش در اين مسير، آسيب‌هاي جبران ناپذيري دارد زيرا كودكان به مانند نهال‌هايي هستند كه اگر درست هدايت نشوند، شخصيت و افكار آن‌ها به درستي شكل نمي‌گيرد و اصلاح آن در بزرگسالي، سخت و شايد غيرممكن خواهد‌بود. قلم‌زدن در اين مسير و پرداختن به ادبيات كودك و نوجوان، از حساس‌ترين اقدامات اين بخش است. به‌طور دقيق نمي‌توان تاريخي را براي شكل‌گيري علمي اين شاخه از ادبيات تعيين كرد، اما با قطعيت مي‌توان گفت كه آغاز آن، با آغاز حيات بشر همراه بوده‌است؛ آن‌گاه كه مادران، كودكان خود را در آغوش گرفته و با لالايي و نوا‌هاي محلي، به خوابي عميق و دلنشين فرو مي‌بردند كه بدون ترديد، هنوز هم در زمره ناب‌ترين و بديع‌ترين گونه از ادبيات كودك و نوجوان است چرا كه از سرچشمه احساس جاري شده، از دل برآمده، بر زبان رانده شده تا لاجرم بر دل نشيند.
در ايران نيز، همگام با ساير كشورهاي جهان، اين شاخه از ادبيات شكل گرفت و به تدريج تكامل يافت. موسوي (1387) ادبيات كودكان و نوجوان ايران را به چهار دسته: 1) ايران قبل از اسلام، 2) ايران بعد از اسلام تا دوره مشروطيت، 3) از مشروطيت تا دوران جنگ‌تحميلي و 4) از دوران بعد از جنگ‌تحميلي تا به امروز، تقسيم مي‌كند. البته هردوره با چالش‌ها و فراز و فرو‌دهايي همراه بود اما مي‌توان شكل‌گيري رسمي و علمي آن را به تاسيس شوراي كتاب كودك در سال 1351، به همت توران ميرهادي و ليلي اَیمَن نسبت داد. شورای کتاب کودک از سال ۱۳۴۳ به عضویت نهاد جهانی IBBY درآمد و اکنون شاخه ایرانی این سازمان به‌شمار می‌رود. این سازمان در سال ۱۳۵۸، کار تدوین فرهنگ‌نامه کودکان و نوجوانان را آغاز کرد. (شوراي كتاب كودك, 1399) تشكيل كانون پرورش فكري كودكان و نوجوان در سال 1344 را نيز، مي‌توان از جمله اقدامات اساسي در اين مسير برشمرد. رشته ادبیات کودک، در دانشگاه شیراز ایجاد شد و یک سال پس از آن در دانشگاه شهید بهشتی نیز به گروه ادبیات فارسی افزوده‌شد.
به هرحال، قطار ادبيات كودك و نوجوان در ايران شكل گرفت و به راه افتاد. شاعران و نويسندگان بسياري در اين راه تلاش كردند تا اين قطار سرعت گيرد و مسير درست را بپيمايد. ميرزا جبار عسگرزاده (جبار باغچه‌بان) را اولين مولف و ناشر كتاب كودك در ايران مي‌دانند. محمود حكيمي كه گه‌گاه در اين عرصه قلم می‌زد. نادر ابراهيمي كه علاوه بر فعاليت در تلويزيون و ادبيات بزگسال، نيم‌نگاهي هم به اين عرصه داشت. صمد بهرنگي كه نوشته‌هايش رنگ و بوي سياسي داشت و الهام‌گرفته از فضاي پرتلاطم آن روز‌ها بود. احمد شاملويي كه در كنار روزنامه‌نگاري، كنشگري سياسي، شعر و فعاليت‌هاي سينمايي و ترجمه، ادبيات كودك و نوجوان را فراموش نكرده‌بود. احمدرضا احمدي كه شعر و قصه براي كودكان به ارمغان آورد. محمدرضا سرشار، پژوهشگر و گوينده‌اي كه جوايز بين‌المللي بسياري را به خود اختصاص داده‌است. محمدرضا بايرامي، شاعر كه از دوست‌داران صمد بهرنگي بود. فريبا كلهر كه با مجموعه قصه‌ها، كتاب‌هاي تصويري و رمان‌هايش، به بانوي هزار قصه شهرت يافته‌است. هوشنگ مرادي‌كرماني كه نمي‌توان از ادبيات كودك و نوجوان سخن راند و او را ياد نكرد. كسي كه از مطبوعات و راديو آغاز كرد و آثارش، به صورت فيلم، به نمايش درآمده‌اند. اميرحسين فردي، نويسنده ارزشي كه او را با كيهان بچه‌ها به ياد داريم. مصطفي رحماندوست كه نمی‌شود او را نشناخت. هرجا سخن از ادبيات كودك و نوجوان گفته شود، بي‌شك از وي و آن صداي دلنشينش سخن گفته مي‌شود. هنوز هم «صد دانه ياقوت» او را به ياد داريم و به‌ويژه در شب يلدا، در ذهن‌مان طنين‌انداز مي‌شود. شكوه قاسم‌نيا كه بيش از 400 اثر در زمينه ادبيات كودك و نوجوان دارد. بيوك ملكي كه علاقه به اشعار پروين، او را به اين راه كشاند. سيامك گلشيري كه رمان‌هاي پنج‌گا‌نه‌اش، در زمره پرفروش‌ترين رمان‌هاي كودك و نوجوان است. و بسياري از بزرگان ديگر كه همگي دست در دست هم دادند و با تشكيل زنجيره‌اي ادبي، قطار را رو به جلو راندند.
قطار ادبيات كودك به ايستگاه شماره 18 از چهارمين ماه سال 1388 رسيد، روزي تلخ براي دوست‌داران و فعالان ادبيات كودك و نوجوان، روزي كه اين حوزه، پدر خود را از دست داد. پدري كه با «قصه‌هاي خوب براي بچه‌هاي خوب» براي همگان شناخته‌شده بود. كشاورز‌زاده‌اي كه به سبب نگارش کتاب «قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب» از سوی «سازمان جهانی یونسکو» به دریافت جایزه نایل آمد. کتاب‌های وی از طرف «شورای کتاب کودک» نیز کتاب برگزیده سال شده‌اند. به خاطر آثار ارزشمند او در حوزه کتاب کودک، روز درگذشت او به نام روز ملی ادبیات کودک و نوجوان نام‌گذاری شده‌است.
هرچند پدر، فرزندش را تنها گذاشت اما مادر، فرزند را به آغوش كشيد. توران میرهادی، استاد ادبیات کودک، نویسنده و کارشناس آموزش و پرورش و پایه‌گذار مجتمع آموزشی تجربی فرهاد، از بنیانگذاران شورای کتاب کودک و بنیانگذار فرهنگ‌نامه کودکان و نوجوانان بود. میرهادی بیش از شصت سال در گستره آموزش و پرورش و فرهنگ و ادبیات کودکان کوشید و در این راه، یکی از چهره‌های تأثیرگذار سده کنونی ایران بوده‌است. میرهادی به همراه لیلی ایمن آهی و معصومه سهراب و همکاری گروهی از کارشناسان تعلیم و تربیت در سال ۱۳۴۱ شورای کتاب کودک را بنیان گذاشت و از سال ۱۳۵۸ سرپرستی تدوین و تألیف فرهنگ‌نامه کودکان و نوجوانان را نیز برعهده داشته‌است. از هنگام پایه‌گذاری این نهاد تاکنون که بیش از پنجاه سال می‌گذرد، توران میرهادی نقش برجسته‌ای را در هدایت و راهبری ادبیات کودکان ایران در عرصه ملی و بین‌المللی داشته‌است. تسلط او به زبان‌های آلمانی، فرانسه و انگلیسی او را فراتر از مرزهای ملی برده‌است و همواره از او چهره‌ای فرامرزی ساخته‌است. توران میرهادی در سال‌های ۱۹۷۶، ۱۹۷۸، ۱۹۸۶ و ۱۹۸۸ میلادی در کنگره‌های بین‌المللی ادبیات کودکان و هیئت داوری جایزه هانس کریستین آندرسن مشارکت داشته‌است. میرهادی را «مادر ادبیات کودک و نوجوان ایران» خوانده‌اند. اما توران، در تاريخ 18 آبان 1395 از قطار پياده شد و مرگ، وي را در آغوش كشيد.
وقتي پدر و مادر، فرزند خود را تنها گذاشتند، قطار، لحظه‌اي از حركت ايستاد اما این مسیری بود که باید پیموده می‌شد و توقف برایش معنایی نداشت. بزرگان و دوست‌داراني، هدايت آن را برعهده گرفتند و اين فرزند را كه اكنون به مرز پختگي رسيده‌است، رها نكردند. بدون شك نمي‌توان در اين مسير از ثريا قزل‌اياغ نام نبرد. استاد برجسته علوم كتابداري و اطلاع‌رساني كه از علاقمندان و بزرگان ادبيات كودك و نوجوان به شمار مي‌آمد. عضو هیئت مدیره شورای کتاب کودک كه آموزش ادبیات کودکان به زنان در دوره‌های آموزشی سپاه‌دانش و دوره‌های آموزش حین خدمت آموزگاران و همکاری با لیلی ایمن در شورای کتاب کودک، از جمله فعاليت‌هاي وي در حوزه ادبيات كودك و نوجوان است. کتاب «ادبیات کودکان و نوجوانان و ترویج خواندن» قزل‌ایاغ که در سال ۱۳۸۳ منتشر شد، کمبود کتاب‌های درسی دانشگاهی ایران برای دانشجویان رشته‌های کتابداری، علوم تربیتی، هنر و تربیت معلم را جبران کرد. این کتاب، دستاورد بیش از دو دهه تجربه ثریا قزل‌ایاغ در زمینه ادبیات کودکان است. او در این کتاب تلاش می‌کند دست‌اندرکاران زمینه آموزش را با اهمیت ادبیات کودکان آشنا کند.
ثریا قزل‌ایاغ، پژوهش خود در زمینه لالایی را در لالایی‌ها و ترانه‌های نوازشی از تولد تا سه سالگی منتشر کرد. او در این کتاب، برخی گونه‌های ادبیات عامه‌پسند در چهار گروه لالایی‌ها، ترانه‌های نوازشی، بازی و ترانه‌های حسی‌ـ‌حرکتی و قصه‌های گردآوری شده، دسته‌بندی کرده‌است.
نقش کتاب‌های کودکان در همسازی کودکان معلول با جریان زندگی روزمره، ادبیات کودکان و نوجوانان و ترویج خواندن؛ مواد و خدمات کتابخانه برای کودکان و نوجوانان، پرنیان و آب؛ با لالایی تا سرزمین خواب، لالایی‌ها و ترانه‌های نوازشی، از تولد تا سه سالگی، و خواندن با کودک، از تولد تا سه سالگی از جمله کتاب‌های او هستند. قزل‌ایاغ باور داشت که در ایران، به شعر نوجوانان، بی‌توجهی شده یا برآورنده نیازهای احساسی و فکری آنان نبوده‌است.
ثريا قزل‌اياغ در ۱۴ فروردین ۱۳۹۹ در سن ۷۶ سالگی همزمان با روز جهانی کتاب کودک درگذشت. و چه تقارني! چه زيباست كه زندگي پربار وي با آثاري ارزشمند و بي‌بديل همراه باشد و مرگ، روزي او را در آغوش گيرد كه سال‌ها عمر خود را براي ارج نهادن به آن صرف كرد.
حال وظيفه ماست كه بزرگان ادبيات كودك و نوجوان را در ادامه اين مسير، ياري كنيم تا بتوانيم علاوه بر ارج نهادن به خدمات اين بزرگان، تلاشي در جهت روشن ساختن آينده فرزندان سرزمين‌مان داشته باشيم و پایان سخن این‌که:
دست در دست هم دهیم به مهر تا نه تنها میهن، که آینده نوگلان ایران‌زمین را آباد سازیم.

منابع
شوراي كتاب كودك. (1399, 01 17). بازيابی در 04 01, 1399، از ويكي‌پديا، دانشنامه آزاد: yun.ir/dkmkya
موسوي, ف., هادي پور, ا., & سمندري. (1387). سير ادبيات كودكان و نوجوانان در ايران. فصلنامه ادبيات فارسي, 124-143.

مطالب مرتبط