سود و زیان پول دیجیتالی

با توجه به پیشرفت روز افزون فناوری اطلاعات و گسترش استفاده از پول الکترونیکی (Digital Cash) در فضای شبکه‌های رایانه‌ای از اواسط دهه 1990 شاید بتوان دوره کنونی را نیز دوره اقتصاد اینترنتی نامید.
اهمیت پیدایش پول الکترونیکی به حدی است که برخی از اقتصاددانان از آن به عنوان انقلابی که می‌تواند موجب انتقال قدرت از دولتها و بانکهای مرکزی به سرمایه‌گذاران، مصرف‌کنندگان و کارآفرینان گردد، یاد می‌کنند.
پول الکترونیکی یا پول دیجیتالی (Digicash)، ارزش پولی واحدهای پول منتشر شده از سوی دولت یا بخش خصوصی است که به شکل الکترونیکی بر روی یک وسیله الکترونیکی ذخیره شده است. پول الکترونیکی نوعی ابزار مالی الکترونیکی است که حداقل از عهده انجام همه وظایف پول برمی‌آید.
مهمترین ویژگی پول الکترونیکی “فراملیتی” و یا “بی‌مرز” بودن آن است که خود نقش مهمی در اثرگذاری بر سایر متغییرهای اقتصادی ایفا می‌کند. این پول به طور بالقوه می‌تواند بی‌ثباتی بازارهای ارز خارجی را نیز افزایش دهد. از آنجا که پول الکترونیکی، نماینده پول واقعی است، لذا بایستی یک نرخ ارز و یک بازار ارز خارجی در فضای رایانه‌ای وجود داشته باشد.
در حال حاضر اغلب ناشران پولهای الکترونیکی در اثر فشارهای رقابتی اقدام به پرداخت بهره به مانده موجودی پولهای الکترونیکی افراد می‌نمایند. بنابراین یکی از مزیتهای پول الکترونیکی نسبت به پول معمولی آن است که این نوع پول، علاوه بر برخورداری از قابلیتهای اسکناس و مسکوک، از درآمد (سود یا بهره در کشورهای مختلف) نیز برخوردار است.
پول الکترونیکی از طریق سرعت بخشیدن به مبادلات پولی، سرعت گردش پول را افزایش داده و در نتیجه تقاضای اسکناس و مسکوک را کاهش می‌دهد.
پول الکترونیکی به لحاظ ویژگی هایش می‌تواند جایگزین پول بانک مرکزی گردیده و در صورتی که نگهداری ذخیره قانونی اجباری نباشد و موجودی پول الکترونیکی در اندازه گیری حجم پول لحاظ شده باشد، موجب افزایش عرضه پول گردد زیرا کاهش در حجم اسکناس و مسکوک بانک مرکزی با افزایش جبرانی در پول الکترونیکی (EM) همراه بوده و حجم سپرده‌های دیداری را افزایش می‌دهد.
البته گسترش نشر پول الکترونیکی علاوه بر مشکلاتی که در حوزه فعالیتهای بانک مرکزی ایجاد می‌کند، باعث بروز مسایلی در زمینه اخذ مالیات و فعالیتهای پول‌شویی نیز می‌گردد.
از اینرو مقامات پولی برخی کشورها به لحاظ امکان سوء استفاده از پول الکترونیکی برای اهدافی چون پول‌شویی و فرار مالیاتی،‌درصدد محدود ساختن و یا توقیف آن برآمده‌اند. در واقع ویژگی غیر قابل ردگیری پول الکترونیکی فرآیند فرار مالیاتی و پول‌شویی را تسهیل نموده و به فعالیتهای نامشروع و غیر قانونی رونق می‌بخشد. همچنین استفاده گسترده از پول الکترونیکی، بانکهای مرکزی را در زمینه‌هایی چون سیاست پولی، نظارت بانکی نظارت بر سیستم پرداختها، درآمد ناشی از نشر اسکناس و مسکوک و ثبات سیستم مالی تحت تاثیر قرار خواهد داد لیکن امروزه مهمترین نگرانی بانکهای مرکزی، مساله “امنیت” پول الکترونیکی است.
بررسی نسبت حجم اسکناس و مسکوک در گردش به حجم کل دارایی‌های بانک مرکزی نشان می‌دهد که این نسبت حداکثر 3/24 درصد (درسال 1370) و حداقل 6/10 درصد (در سال 1374) بوده است. این ارقام در مقایسه با ارقام مشابه در کشورهای کانادا (95 درصد)، امریکا (87 درصد) آلمان (70 درصد)، بلژیک (44 درصد)، فرانسه (40 درصد)، و ایتالیا (28 درصد) به طور قابل ملاحظه‌ای در سطح پایین‌تری قرار دارد. بر اساس این شاخص می‌توان عنوان داشت که به دلیل حجم نسبی کمتر اسکناس و مسکوک از کل بدهی‌های بانک مرکزی، جایگزینی پول بانک مرکزی در ایران اثرات بالقوه کمتری بر قدرت کنترلی این بانک داشته و ابزارهای سیاستگذاری پولی را کمتر متاثر خواهد ساخت.
همچنین، حساسیت عرضه پولی نیز طی دوره مورد بررسی، به دلیل کاهش نسبت حجم سپرده‌های دیداری کاهش یافته و از رقم 81/0 درصد در سال 1370 به رقم 55/0 درصد در سال 1379 رسیده است. با این حال این ارقام در مقایسه با ارقام مشابه در کشورهای توسعه یافته به طور قابل توجهی کوچکتر است. دلیل این امر به رغم بالا بودن نسبی نسبت اسکناس و مسکوک در دست اشخاص به کل سپرده‌های دیداری- که می تواند بیانگر عدم توسعه یافتگی مناسب بازارهای مالی در کشور باشد- بالا بودن نرخ ذخیره قانونی است.
در هر حال، کشش عرضه پول ایران در سال 1379 نشان می‌دهد که در اثر جایگزینی یک درصد از پول بانک مرکزی، عرضه پول 55/0 درصد افزایش خواهد یافت. همچنین با جایگزینی پول الکترونیکی به جای پول بانک مرکزی، عرضه پول افزایش یافته و کنترل عرضه پول از سوی بانک مرکزی با مشکل مواجه می‌گردد.
در نهایت می‌توان گفت که اثر بالقوه پول الکترونیکی بر قدرت کنترلی بانک مرکزی و سیاستهای پولی اندک است. همچنین گسترش نشر پول الکترونیکی در اقتصاد ایران به رغم بالا بودن نسبت اسکناس و مسکوک در دست اشخاص به سپرده‌های دیداری، تاثیر محسوسی بر حجم پول نخواهد داشت.

* یادداشت فوق چکیدة مقاله‌ای است با عنوان: “اثرات گسترش کاربرد پول الکترونیکی، با تاکید بر سیاستهای پولی” که در دوازدهمین کنفرانس سالانه سیاستهای پولی و ارزی توسط آقایان دکتر کهزادی رئیس هیات مدیره بانک توسعه صادرات ایران و جعفر گچلو کارشناس واحد تحقیق و توسعه بانک مذکور ارائه شد.