تیرباران دکتر فاطمی جوان ترین وزیر خارجه تاریخ ایران

 

 محمود فاضلی

۱۹ آبان ماه سالروز تیرباران دکتر سیدحسین فاطمی جوان ترین وزیر خارجه ایران است. فاطمی متولد ۱۲۹۶ در نایین است. برای فعالیت بیشتر مطبوعاتی از اصفهان به تهران آمد و به توصیه چند نفر به روزنامه ستاره معرفی شد. استعداد ذاتی وی در فن نگارش و پرکاری و جدیت در کار موجب شد سردبیری روزنامه ستاره به وی محول شود. روزنامه باختر به علت مقالات تند و همکاری با گروهی از نویسندگان برجسته جای خود را در محافل سیاسی و مطبوعاتی تهران باز کرد. 

روز ۸ مرداد ۱۳۲۸، دو روز پس از پایان عمر مجلس پانزدهم و معلق ماندن قرارداد الحاقی نفت، نخستین شماره باختر امروز با سر مقاله «یا مرگ یا آزادی» منتشر و به انتقاد شدید و گزنده از هیات حاکمه پرداخت. افشاگری صادقانه و بیان حقایق، روزنامه باختر امروز را در صف اول مطبوعات ایران قرار داد. به دنبال تشکیل جبهه ملی، فاطمی در کنار مصدق قرار گرفت و روزنامه خود را ارگان جبهه ملی کرد و مواضع جبهه ملی را انتشار می داد. به گفته مصدق، ابتکار پیشنهاد ملی کردن نفت و نظریه اقتصاد بدون نفت از سوی فاطمی بود. این پیشنهاد نه تنها در ایران بلکه در تمام دنیا انفجاری بس عظیم آفرید. پس از مدتی از شروع به کار دولت مصدق در بهار ۱۳۳۰با تلاش فاطمی اسناد جاسوسی فراوانی از دخالت ها و جاسوسی های انگلیس در ایران در خانه مستر سدان کشف شد و بزرگ ترین رسوایی جاسوسی تا آن تاریخ را برای انگلیس به ارمغان آورد و با تلاش فاطمی این  مساله به  مجامع  بین المللی  کشیده  شد. 

در انتخابات مجلس هفدهم (بهمن ۱۳۳۰) فاطمی به عنوان نماینده مردم تهران انتخاب شد. در ۲۵ بهمن ۱۳۳۰ در حالی که بر مزار روزنامه نگار محمد مسعود مشغول سخنرانی و گرامیداشت این روزنامه نگار بود ناگهان صدای گلوله ای سخنان او را قطع کرد. ضارب جوانی ۱۷ ساله به نام مهدی عبدخدایی و عضو گروه فداییان اسلام بود که دستگیر شد. فداییان اسلام، فاطمی را یکی از عوامل موثر جدایی خط اسلامی نواب صفوی از دولت ملی می شناختند. عبدالحسین واحدی در جمع اعضای فداییان اسلام ضمن حمله شدید به فاطمی  وی  را  عامل دستگیری  دو نفر  از  اعضای  جمعیت معرفی کرده  بود. 

در انتخابات دوره ۱۷ مجلس شورای ملی فاطمی به وکالت از طرف مردم تهران انتخاب شد. در مهر ۱۳۳۱ فاطمی عهده دار وزارت امور خارجه شد. در این سمت در اجرای سیاست خارجی دولت قاطعانه عمل کرد. از جمله کارهای اساسی او در وزارت خارجه، قطع رابطه سیاسی با انگلیس و بستن سفارت این کشور در تهران و کنسولگری های این کشور در شهرستان ها بود. در ۳۰ مهر ۱۳۳۱ فاطمی ضمن یادداشتی به سفارت انگلیس، تصمیم دولت ایران را به قطع رابطه سیاسی با دولت انگلیس اعلام کرد و دلیل اخذ این تصمیم را خودداری لندن از کمک به حل اختلاف فیمابین و حمایت غیرقانونی از شرکت سابق و مداخله در ایجاد اخلال در نظم کشور دانست. 

شب ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ فاطمی که تازه به منزل آمده بود، ناگهان با هجوم وحشیانه ماموران به منزلش روبه رو و به گونه ای اهانت آمیز بازداشت شد. فاطمی پس از شکست کودتای اول و مراجعه به منزلش و اطلاع از بدرفتاری های شدید ماموران با همسر و فرزندش شدیدا خشمگین و از مصدق خواست تا او را وزیر دفاع کند تا قاطعانه با دشمنان  برخورد  کند. به دنبال کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ فاطمی از مصدق خواست طی بیانیه ای مردم را به کمک بخواهد، اما هنگامی که نوار ضبط شده سخن مصدق را به رادیو رساند آنجا را در تصرف کودتاچیان دید و با زحمت به منزل  مصدق بازگشت.  فاطمی  با  فداکاری سعید فاطمی خواهرزاده اش و برخی محافظان نخست وزیر از آن مهلکه گریخت و قریب ۷ ماه در مخفیگاه به سر برد. رژیم همه جا به دنبال دکتر فاطمی می گشت. سروان جلیلوند به رییس شهربانی گزارش می دهد که فرد مشکوکی در خانه روبه روی خانه خواهرش زندگی می کند و شاید افسر توده ای باشد. در ۶ اسفند فاطمی دستگیر شده و او را به نزد نصیری می برند. نصیری ابتدا به دکتر فاطمی بد دهنی می کند و فاطمی در جواب می گوید ما برای مملکت جز خدمت کاری نکرده ایم، آینده این را به شما اثبات می کند و در جواب ناسزای نصیری می گوید تیمسار شما مودب تر صحبت کنید. نصیری در جواب چنان با مشت به صورت دکتر فاطمی می کوبد که تمام صورت و لباس فاطمی پر خون می شود و بینی او می شکند.  در ساعت دو بعدازظهر هنگامی که فاطمی از پله های شهربانی به پایین می آید، شعبان جعفری (شعبان بی مخ) و اوباش همراهش با هماهنگی تیمور بختیار با چاقو بر سر فاطمی می ریزند و اگر فداکاری خواهر فاطمی نبود وی به قتل می رسید. روز ۷ مهر ۱۳۳۳ دکتر فاطمی را در حالی که از درد به خود می پیچید روی برانکارد به دادگاه نظامی منتقل کردند. سرانجام حکم اعدام فاطمی صادر و تقاضای فرجام او رد شد.  پس از صدور حکم اعدام در مکتوب شماره ۱۱ چنین نوشت: «در این موقعی که یک ساعت از صدور رای دستوری می گذرد یک ذره ناراحت نیستم، زیرا اگر آن افتخار را پیدا کنم که در راه وطنم این نیمه جان را بگذارم درست در راه حقیقی خودش صرف شده است». تیمور بختیار فرماندار نظامی به همراه آزموده دادستان ارتش به زندان می روند. آزموده از او خواست تا اگر تقاضایی دارد بگوید و دکتر فاطمی خواستار دیدار با خانواده و ملاقات با دکتر مصدق شد که آزموده با خشم به او گفت هنوز هم دست از سر این مرد برنمی داری؟ فاطمی، مصدق را وصی خود قرار داد. در ۱۹ آبان ۱۳۳۳ هشت گلوله از لوله های تفنگ چهار سرباز شلیک می شود. فاطمی ۳۷ ساله که هنوز جوان ترین وزیر خارجه ایران در تاریخ است در کنار شهدای ۳۰ تیر در ابن بابویه به خاک سپرده می شود.