جشن های فصلی ایرانیان باستان

 شادی فروغی

در اساطیر کهن ایرانی، اهورامزدا، آفرینش خویش را در طول یک سال و در شش مرحله که «گاهنبار» نام دارد، پدید آورد. گاهنبار به معنای «هنگام سال» جشن های شش گانه زرتشتیان است که در اوقات مختلف سال برگزار می شود. هر یک از این جشن ها پنج روز به طول می انجامد که چهار روز نخستین، مقدمه جشن و روز پنجم آخرین و مهم ترین روز مراسم است.

براساس متون کهن، آفرینش گاهنبارها براساس خرد مقدر شده است. انجام مراسم دینی در این روزها ثوابی عظیم دارد و ترک آن نیز گناهی بزرگ است تا جایی که شایسته نیست زرتشتیان مومن با چنین گناهکاری چیزی بخورند، او را به خانه خود راه دهند، شهادت وی را بپذیرند و یا او را یاری رسانند.

این جشن ها پیوند عمیقی با طبیعت و زندگی و کار روستاییان داشته و می توان آنها را در اصل جشن هایی از آن کشاورزان دانست. گاهنبارها بدین ترتیب نامیده شده اند:

۱- مدیورزم: به معنای «میان بهار» و هنگامی که زمین سبز می شود. آفرینش آسمان از آن این گاهنبار است و زمان برگزاری آن از ۱ فروردین تا ۹ اردیبهشت و با ۵ روز درنگ تا ۱۴ اردیبهشت ادامه داشته است.

۲- مدیوشم: «میان تابستان» زمانی که علوفه درو می شود. آفرینش آب در این گاهنبار صورت گرفته است و زمان آن از ۱۵ اردیبهشت تا ۷ تیرماه و با ۵ روز تاخیر تا ۱۲ تیر ادامه داشته است.

۳- پدیشمه: «گردآوری غله» زمانی که گندم رسیده و خرمن به دست می آید. اهورا مزدا زمین را در این گاهنبار آفرید. این گاهنبار از ۱۳ تیر تا ۲۰ شهریور و با پنج روز درنگ تا ۲۵ شهریور برگزار می شده است.

۴- ایاسرم: «بازگشت به خانه» بازگو کننده زمانی است که چوپانان با گله های خود پیش از شروع فصل سرما از چراگاه تابستانی به خانه باز می گردند. آفرینش گیاه مربوط به این گاهنبار است و زمان برگزاری آن از ۲۶ شهریور تا ۱۹ مهر و با ۵ روز درنگ تا ۱۴ دی ادامه می یافته است.

۵- مدیاریم: «میان سال» که زمان استراحت و آرامش کشاورزان و دامداران است. این گاهنبار به آفرینش جانوران اختصاص می یابد و از ۲۵ مهر تا ۹ دی و با ۵ روز درنگ تا ۱۴ دی برگزار می شده است.

۶- همسپهمدیهم: «حرکت همه سپاه» و زمان برابر شدن روز و شب است و در واقع مربوط به فرود آمدن روان مردگان برای سرکشی به خان و مان بازماندگان خویش است گرامیداشت درگذشتگان و زیارت اهل قبور در روزهای پایانی سال در میان ایرانیان امروز، به جای مانده همین اعتقاد است. این گاهنبار ویژه آفرینش انسان است که با آن خلقت اهورامزدا پایان می یابد. زمان برگزاری این گاهنبار از ۱۵ دی تا ۲۴ اسفند بوده و با ۵ روز درنگ تا ۲۹ اسفند ادامه داشته است.

براساس اساطیر ایرانی پیدایش گاهنبارها به جمشید نسبت داده می شود. داستان بدین قرار است که جمشیدشاه رسم داشت هر غریبه ای که از راه می رسید را به مطبخ کاخ خویش می فرستاد تا به اندازه کافی خوردنی تناول کرده و برود. روزی دیوی خود را به صورت درویشی درآورد و به کاخ جمشید وارد شد و طلب غذا کرد. جمشید شاه بر طبق رسم خویش او را به مطبخ فرستاد. دیو درویش نما هر آنچه را در مطبخ بود خورد و ادعا کرد که باز گرسنه است. آشپز، شاه را از ماجرا آگاه ساخت. جمشید دستور داد که از گله گاوان و گوسفندان تا جایی که او سیر شود، برایش غذا آماده کنند. هرچه آشپز به درویش بیشتر غذا می داد، او بیشتر می خواست.

آشپز که به تنگ آمده بود نزد جمشید شکایت برد و گفت اگر همینطور پیش برود، دیگر چیزی برای خوردن باقی نخواهد ماند.

شاه که سخت درمانده شده بود به درگاه اهورامزدا نالید و به چاره جویی پرداخت. اهورامزدا از او خواست تا گاوی زردرنگ را گرفته و به نام ایزد او را بکشد و در دیگی با سرکه کهنه و سیر گیاه بدبوی سداب بپزد و به خورد او بدهند. پس چنین کردند و هنگامی که دیو اولین لقمه را خورد از آنجا گریخت. پس از آن روز گاهنبار ساختند و هر زمان قحطی و تنگی پیش می آمد خوراکی از گاو زرد با سرکه و سیر و سداب پخته و می خورند تا قحطی از میان برود.

منابع:

بهار، مهرداد، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران، آگه، ۱۳۷۵.

تفضلی، احمد، مینوی خرد، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۴.

دابار، صد در نثر و صد در بندهش، بمبئی، ۱۹۰۹.

دوستخواه، جلیل، اوستا، تهران، مروارید، ۱۳۷۴.

عفیفی، رحیم، اساطیر فرهنگ ایران، تهران، طوس، ۱۳۷۴.

مطالب مرتبط