صمصام‌السلطنه بختیاری

 محمود فاضلی

نجفقلی خان صمصام السلطنه بختیاری در سال ۱۲۷۱ ه.ق در چهارمحال و بختیاری متولد شد. وی به سختی به فارسی سخن می گفت. پس از کناره گیری سپهدار تنکابنی که به اتهام سازش با محمدعلی میرزا صورت گرفت و با موافقت ناصرالملک، صمصام السلطنه با رای مجلس در مقام رئیس الوزرایی قرار گرفت و اعضای کابینه خود را از میان جوانان تحصیلکرده برگزید و خود مسئولیت وزارت جنگ را برعهده گرفت. وی سپس جهت مقابله با محمدعلی میرزا و برادرش قوای تازه نفسی را تدارک دید. دولت به دنبال پیشرفت هایی که توسط مستبدین صورت گرفته بود اعلام کرد هرکس زنده و یا مرده محمدعلی میرزا را به دولت بدهد مبلغ صدهزار تومان جایزه به وی تعلق خواهد گرفت. نجفقلی خان سپاهی متشکل از بختیاری ها، مجاهدین مشروطه و قزاق ها را گرد آورد و به مقابله با سپاه محمدعلی میرزا گسیل داشت. جنگ بین نیروهای دولتی و قوای محمدعلی میرزا درگرفت. پس از ۲۴ ساعت درگیری و نبرد به خاطر ازجان گذشتگی قوای دولتی نبرد به سود قوای دولتی خاتمه یافت. اقدامات کابینه نجفقلی خان موجب شد تا تهدیدهایی که از سوی محمدعلی میرزا و برادرانش وجود داشت، برطرف شود. مورگان شوستر در زمان رئیس الوزرایی صمصام السلطنه اقداماتی را همچون وصول مالیات های معوقه، اقدام به توقیف و تصرف اموال از جمله اموال دو برادر محمدعلی میرزا (شعاع السلطنه و سالارالدوله) نمود. نماینده روس به وزارت امور خارجه ایران رفته و معتقد بود که کلیه اموال این دو در گرو بانک استقراض روس است و دولت ایران به چه حقی آنها را توقیف نموده است. تقاضای روس ها در جلسه هیات وزیران ایران مورد بررسی قرار گرفت و در نهایت دولت به سفارت روس اطلاع داد که به زودی نسبت به رفع توقیف اموال شعاع السلطنه اقدام خواهد کرد. دولت همچنین تصمیم داشت که مجلس را در جریان این رویداد قرار دهد اما تعدادی از نمایندگان زیربار نرفته و بعضی از وزرا را مقصر این اقدام دانستند.دولت روسیه در همین ایام دست به اقداماتی زد و اولتیماتومی به ایران داد و ۴۸ ساعت برای آن زمان تعیین کرد. روس ها سه خواسته را مطرح کردند، اول «اخراج مورگان شوستر آمریکایی و همکاران وی از ایران»، دوم «استخدام اتباع خارجی در ایران از این پس می بایست با اجازه کشور روسیه و انگلستان باشد» و سوم «دولت ایران باید از عهده خسارات لشگر دولت روسیه به ایران برآید». اولتیماتوم روسیه هیجانات زیادی در میان توده مردم ایجاد کرد و تحرک و خشم و انزجار مردم در سراسر کشور را فراگرفت. موافقت مجلس با خواسته روس ها با مخالفت نمایندگان روبه رو گردید. سخنان شیخ محمد خیابانی و سلیمان محسن با احساسات سایر نمایندگان روبه رو شد و مجلس در نهایت خواسته روس ها را رد نمود. قوای روسیه که در تبریز و رشت اقامت داشتند وارد قزوین و سپس راهی تهران شدند.

بسیاری از علمای طراز اول رهبری قیام علیه روس ها را برعهده گرفتند و برای نجات ایران تمام روحانیون را بسیج کردند. چنین فتاوایی موجب گردید که انوبه روحانیون و علمای نجف و کربلا راه ایران را در پیش گیرند. همزمان با مجادله میان دولت و مجلس قوای روس در چند شهر اقدامات جنون آمیزی را آغاز کردند. مجلس عالی متشکل از نمایندگان مجلس، وزرا، رجال و مقامات مملکتی تشکیل گردید و وثوق الدوله از روش مجلس در قبول اولتیماتوم شدیدا انتقاد نمود و خواستار انحلال مجلس گردید که مورد موافقت قرار گرفت. با توجه به بسته شدن مجلس دوم و پذیرفتن اولتیماتوم و عزل شوستر از مقام خزانه داری اما روس ها دست از شرارت برنداشتند.

نجفقلی خان در سال ۱۳۳۳ ه.ق بار دیگر دولت خود را ترمیم کرد و در دی ماه همان سال از کار کناره گیری کرد. بی تردید دوران رئیس الوزرایی صمصام السلطنه یکی از ادوار پرتلاطم و پرآشوب اوایل عهد مشروطیت ایران است. پاره ای از اقدامات کابینه نجفقلی خان بر پایه منطق استوار نبود. در دوران وی تعدادی از چهره های وطن پرست تبعید شده و بسیاری از روزنامه ها توقیف و در اغلب ولایات حکام بختیاری بر سرکار آمدند و از آنها اعمالی سر زد که در شان حکومت مشروطه نبود.