از قلم شیوا تا جوخه اعدام

زندگی و زمانه حسین فاطمی، روزنامه نگار سیاستمدار

نسیم خلیلی (روزنامه نگار)

مردی خوابیده بر برانکارد، بر دوش سربازان خسته، به سوی دادگاهی غیر علنی حمل می شود. نامش حسین، شاید به مناسبت روز تولدش که بنا به گواهی پدرش و دستنوشته او در پشت جلد قرآن خانگی، در عصر عاشورای سال ۱۳۴۰ هجری قمری/۱۲۹۶هجری شمسی بوده است، پدرش سید علی و مادرش سیده طوبی، زن و مردی از طایفه سادات طباطبایی از دل کویر، نایین. سی و هفت ساله است، روزنامه نگاری که سال ها برای وطن، آزادی و جهان آرمانی اش قلم زد، خودش اما در دادگاه می گوید: شغلش سیاست است. او نزدیک ترین همفکر سیاسی دکتر محمد مصدق بوده است. وزیر امور خارجه اش در بحرانی ترین روزهایی که منتهی به ملی شدن صنعت نفت شد با این حال چنان شیوا می نوشت که گویی تا سال ها بیش از آنکه به عنوان یک دیپلمات شناخته شود، در نقش یک قهرمان قلم به دست خود می نمایاند چنان که با همه مظلومیتش در دادگاه از پس دیوارهای تاریخ می شد صدای قلم سالیان قبلش را شنید که بر دستگاه حاکمه می تاخت.

فاطمی، رنجور بر بستر سخت برانکارد ارتشی، در دادگاه می گوید بیمار است و دادگاه فرمایشی رژیم پهلوی این را در نظر نداشته است. اما رئیس جلسه از منشی دادگاه می خواهد تا گواهی اطبا را درمورد حال مزاجی حسین فاطمی قرائت کند تا شائبه ای درباره ادعاهای متهم باقی نماند؛ این در حالی است که حسین فاطمی ماه ها تحت بدترین شرایط هولناک جسمی زیسته بود.

اما چنان که از دیگر ماجراهای این قبیل دادگاه های فرمایشی در تاریخ انتظار می رفته است، آن گواهی نیز بیش از آنکه پزشکی باشد، یک نامه فرمایشی بود چنان که حتی حکم متهم نیز پیش از دادگاه تعیین شده بوده است و گویی دفاعیات مرد بیمار در محضر دادگاه هیچ تاثیری در تغییر حکم از پیش تعیین شده ندارد؛ چنان که فاطمی خود در دفاعیاتش به صراحت به این محتوم بودگی رای دادگاه و تصمیم حاکمیت برای اجرای حکم اشاره می کند و می نویسد: «اگر در ایراد به صلاحیت، مطالبی خوانده و گفته شده نه تصور فرمایید که نتیجه کار را آشکار نمی دیدیم و سرانجام گفت و گوها و مباحث را نمی دانستیم بلکه برعکس تا حد زیاد و شاید تمام صحنه را ما پیش بینی می کردیم و روشن بود که آن مقدمات چندین ماهه و شاید چندین ساله بدون بهره برداری نخواهد ماند و هرگز به خاطر حفظ قوانین و اصول از میانه راه ما را رها نخواهند کرد و به دادگاه صلاحیت دار نخواهند فرستاد.ممکن است کسانی بگویند اگر چنین حدس می زدید، چه لزومی داشت چانه خویش و سر دیگران را به درد آورید و با این رنجوری و کسالت زحمت تهیه جواب و دفاع را بر خود هموار سازید. به آنهایی که این ایراد را می گیرند باید عرض کرد که اگر در مقام جواب و ایراد دلایل رد صلاحیت برنمی آمدم، ممکن بود تصور کنند که مطلب صورت قهر و تعرض به خود گرفته یا آن قدر در دادن جواب درمانده و عاجز شده ام که ترجیح داده ام ساکت بمانم. همچنین اگر به انتخاب وکیل مبادرت نمی کردم معاندین می گفتند و می نوشتند که احدی برای قبول وکالت این پرونده حاضر نشد و دادگاه به ناچار و برای اجرای قانون، وکیل تسخیری معین کرد.»

این توضیحات درباره دادگاهی است که حسین فاطمی، روزنامه نگار پرشور و سیاستمدار جوان را با حکم اعدام خود کاملا به یک قهرمان ملی در تاریخ معاصر ایران بدل کرد به گونه ای که به کرات از او در روایات تاریخ معاصر با توصیفاتی همچون شهید راه آزادی و شهید راه وطن نام برده شده است. البته مرگ برای حسین فاطمی موضوع غریبی نبود او یک بار در ۵ بهمن سال ۱۳۳۰ و در هنگام سخنرانی در مراسم سالگرد شهادت محمد مسعود (مدیر روزنامه مرد امروز) بر مزار او از سوی نوجوان چهارده ساله ای به نام محمد عبدخدایی که به گروه سازمان فدائیان اسلام منتسب بود، مورد اصابت گلوله قرار گرفت، ضارب، ظاهرا قلب حسین را نشانه گرفته بود اما گلوله به شکمش خورد و او را نقش بر زمین کرد و بار دیگر در زمان دادرسی و در ساعت ۲ بعداز ظهر روز ۲۲ اسفند سال ۱۳۳۲ در حضور رئیس کل شهربانی سپهبد مهدیقلی علوی مقدم، تیمسار بختیار و سرتیپ نصیری فرمانده گارد شاهنشاهی، هنگام خروج فاطمی از ساختمان کاخ شهربانی در خیابان ملل متحد، که فرمانداری نظامی نیز در آن مستقر بود، مورد حمله گروه «جمعیت جوانمردان جانباز!» به سرکردگی شعبان جعفری معروف به (بی مخ) و همکاری اکبر گیلیکه ای و… قرار می گیرد. خواهر وی سلطنت فاطمی که در آنجا حضور داشت سپر بلا شده، خود را روی برادرش می اندازد. ضاربین ۸ ضربه چاقو به ریه و سینه فاطمی و ۱۱ضربه به او وارد می کنند.

افزون بر این فاطمی طی سال ها روزنامه نگاری آرمان گرایانه همواره در رویکردهای مبارزاتی و اندیشه های سازندگی خود از مرگ هم سخن می گفت گویی آن را بسیار به خود نزدیک می دید.

با خفت و خواری می توان در گور خفت؟

یکشنبه چهاردهم تیرماه ۱۳۲۱ هجری خورشیدی است. حسین فاطمی از اصفهان به تهران آمده و نخستین سرمقاله روزنامه متبوعش – باختر – را با امید به آینده ای نامعلوم می نویسد، در میان واژه ها و خطوط او، این امید به آزادی و رستگاری سیاسی موج می زند، اگر یادآور شویم که این مقاله در چه برهه زمانی متلاطمی نوشته شده است، بیشتر به روحیه امیدوار و حس شورمندانه نویسنده آن صحه خواهیم نهاد، روزهایی که جهان درگیر جنگ جهانی دوم بود و قلم امثال فاطمی در میان توده های مایوس مردم، جایگاه ویژه ای داشت، این نکته ای است که نویسنده کتاب الماس های تاریخ، بهرام افراسیابی نیز بر آن صحه می نهد: «از خدا یاری می طلبیم برای کاری که در پیش داریم و از او می خواهیم ما را به راه راست هدایت کند. خدایی که به او ایمان داریم، خدایی توانا و دانا، خدایی که مشکلات ما را آسان می کند. به امید خدای بزرگ برای خدمت به ایران و فداکاری در راه آزادی، قلم به دست گرفته قدم به میدان گذاشته ایم. ما از مشکلات و موانعی که در این راه داریم آگاه و خود را برای مقابله با آن حاضر ساخته ایم. هدف اصلی و بزرگ ما خدمت به ایران و آزادی است. پشتیبانان ما اول خدا، دوم افکار عمومی، سوم دوستان ما، یعنی دسته ما است. ما هتاکی نمی کنیم. از جاده عفاف و نزاکت قدم بیرون نمی گذاریم ولی با بی باکی حمله می کنیم… البته ذکر حقایق با منافع اشخاص تماس دارد و جمعی را با ما دشمن می سازد ولی چه می توان کرد این شغلی است که با رغبت اختیار و وظیفه ای است که به ناچار باید انجام دهیم. دنیا در آتش جنگ می سوزد… از این آتش نمی توان بر کنار ماند و در کنار آتش نمی شود بی خطر آسود… بالاخره باید برویم به نزد پدران. می شود با روی سیاه رفت؟ماییم و آیندگان. با خفت و خواری می توان در گور خفت؟»

روزنامه نگار جوان که دانش این حرفه را با تحصیل در مدرسه «هوت اتود انترناسیونال» فرانسه به دست آورده بود، پیش از انتشار باختر به خانه آجرنمای اشکوبه داری در خیابان ژاندارم های تهران، حوالی وزارت فرهنگ وقت رفت که منزل آقای احمد ملکی، مدیر روزنامه ستاره بود، این ملاقات، نخستین تجربه فعالیت حرفه ای او را در نقش روزنامه نگار رقم زد، مدیر روزنامه ستاره درباره این ملاقات و این جوان که بعدها سیاستمداری بزرگ و خوشنام می شود، به نیکی یاد کرده و می نویسد:

«{حسین فاظمی}عقیده داشت که کار در مطبوعات خود نوعی تحصیل و کسب علم است و می خواهد این رابطه را قطع نکند… انصاف می دهم که حسین فاطمی با اینکه به هیچ وجه وارد سیاست نبود قلم روان و شیوایی داشت و یکی دو مطلب که سوژه و موضوع آن را خودم انتخاب کرده بودم پرورانید و برای دریافت اجازه به اداره راهنمای نامه نگاری(اداره سانسور مطبوعات آن زمان) که ریاستش را آقای علی دشتی عهده دار بود فرستادیم. سرعت کار آن اداره به گونه ای بود که جواب مثبت یا منفی مربوط به هر مقاله را همان روز به ادارات روزنامه ها می فرستادند ولی دو روز گذشت و از مقاله های حسین فاطمی خبری نشد…» راوی ادامه می دهد که پس از مدتی مطلع می شود که مسئولان اداره سانسور مشتاقند نویسنده مقالات را حضوری ملاقات کنند و چون جوانی را بدان سن و سال با چنان استعدادی می بینند بعد از گفت و گویی با وی، با وجود اختلاف نظر با اندیشه های پرشور جوان روزنامه نگار – حسین فاطمی – او را تحسین و ستایش می کنند.

نمونه ای از رویکرد روزنامه نگاری او را می توان به عینه در پاره نوشتار زیر که حس تاریخ گرایانه نویسنده را نیز در دل خود دارد، مشاهده کرد: «ریشه بدبختی و زوال یک ملت در همین خبط ها و اشتباهات اوست، حکومت های ایران هر جا با احساسات صمیمانه وطن پرستان روبه رو می شوند توی سر آنها می زنند دهانشان را می بندند و نفسشان را بند می آورند و قلم ایشان را می شکنند اما دزد و خائن را که با جریان روز لباس را تغییر می دهد و از در چاپلوسی و تملق وارد می شود با آغوش باز می پذیرند.»

حسین فاطمی مدت هشت ماه و از سال ۱۳۲۸ از سوی دکتر محمد مصدق به معاونت پارلمانی و سیاسی دولت وقت انتخاب شد و در ۱۹ مهر سال ۱۳۳۱ وزیر امور خارجه و همچنین سخنگوی دولت شد. این اوج فعالیت های سیاسی فاطمی بود. سر پرشور او در این دوران و تجربه تعامل استعماری انگلستان در دوره پهلوی اول که در ذهن او و دیگر سیاستمداران همترازش بسیار تلخ می نمود، باعث شد دستور بستن سفارت این کشور را در ۳۰ مهر سال ۱۳۳۱ صادر کند و در عین حال روابط ایران را با کشور های اسلامی گسترش دهد. او درباره موضوع نفت، هم فعالیت سیاسی می کرد و هم می نوشت؛ این تلاش ها در نهایت به پیروزی شیرین ملی شدن صنعت نفت انجامید و نام او را در کنار دکتر محمد مصدق در تاریخ ایران معاصر جا انداخت. دو مرد با یک زندگی پربار و یک سرنوشت غم انگیز.

مردی که به گلدان ها آب می داد

حسن فاطمی با شکست کودتای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ بر ضد حاکمیت پهلوی دوم به سخنرانی هایی آتشین پرداخت که طی آن مردم به هیجان آمده از اتفاقات آن روزهای پرالتهاب را به از میان بردن نمادهای سلطنت پهلوی ترغیب کرد اما پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، دکتر فاطمی مجبور شد مدتی را در اختفا به سر برد، دوران سختی که حکومت در هر جا بشدت در جست و جوی او بود. اما جالب ترین ماجرای این جست و جو را در روایت علی اکبر دهخدا می توان بازیافت؛ حکومت که تصور می کرد «ممکن است حرمت و مقام معنوی دهخدا منزل او را مامنی برای دکتر فاطمی» ساخته باشد مامورانی برای تفحص به خانه دهخدا می فرستند و آنها همه جای خانه را زیر و رو می کنند و در نهایت با عذرخواهی از دهخدا می خواهند خانه را ترک کنند اما «دهخدای به ظاهر آرام اما در درون پر از خشم و نفرت دست مامور امنیتی را گرفت به کتابخانه برد و… کتاب قطوری را نشان داد و گفت: آن کتاب را بردارید شاید فاطمی پشت آن کتاب خزیده باشد…» در این روایت هرچند طنز و خشم دهخدا هویدااست، اما رویکرد ارزشمدارانه او را نسبت به متهم گریخته نیز می نمایاند، نویسنده و روزنامه نگار قلم به دست و شجاعی که اگر هم گریخته باشد احتمالا به میان کتاب ها و کلمه ها رفته است در حالی که او به میان گل ها و گلدان ها گریخته بود، در خانه دکتر محمود محسنی افسر ارتش و دندانپزشک عضو حزب توده، شماره ۲۱ کوی رضاییه در شمال تهران، تجریش؛ روزنامه نگار خسته از مبارزه، با ریش بلند هر روز صبح، نگران از نگاه جهان، گلدان ها را آب می داد و منتظر می ماند دندانپزشکی که او را در خانه اش پناه داده بود، برای تزریق آمپول روزانه که برای ادامه درمان او لازم بود، به او سر بزند غافل از آنکه در همسایگی این خانه زنی زندگی می کرد که خواهر سروان جلیلوند افسر شهربانی بود و با نگاهی پلیسی به مرد ریشوی شیفته گلدان ها می نگریست او روز جمعه ۵ اسفند سال۱۳۳۲ آنچه دیده را با برادرش در میان گذاشت که شاید این جوان یکی از افسران توده ای باشد و همین شد. گزارش به سرگرد علی اکبر مولوی رئیس شهربانی و اعزام نیرو برای دستگیری افسر توده ای که اتفاقا دکتر حسین فاطمی بود که بیش از هر کس دیگری یافتنش برای رژیم حیاتی می نمود: «دکتر فاطمی که فشار اسلحه را روی پیشانی خود احساس می کند به سرگرد مولوی می گوید: من مریض و قادر به فرار نیستم و در اختیار شما هستم. در این موقع سرگرد مولوی فریاد برآورد دکتر فاطمی را گرفتم، دکتر فاطمی را گرفتم… اما گروهبان علی مظفری به وی اخطار می کند جناب سرگرد دو نفر بیشتر نیستیم مردم اگر بفهمند که دکتر فاطمی در دست ما گرفتار است ما را قطعه قطعه خواهند کرد. به همین جهت سرگرد مولوی دکتر فاطمی را بدون فوت وقت یک دقیقه حتی تعویض لباس با سرپایی و رب دوشامبر در عقب جیپ سوار کرده و در همان حال ضربه ای با هفت تیر به سر او می زند.»

مطالب مرتبط