روایت عاشقانه از تیری که میرزا رضا زد

سالگرد اعدام قاتل قبله عالم

 نسیم خلیلی ( پژوهشگر تاریخ)

«در همین روز شوم که در مغاک بدبختی ها سرنگون شدم، بدبختی سریع الاثری دامنگیرم شد. تازه در حرمخانه اختراع کرده بودند که با دوا ابروی خود را سیاه می کردند… صبح آن روز، بی خبر از پیشامد طبیعت، من بدبخت ازاین دوا مقدار زیادی به ابروی خود مالیده بودم… پس از اینکه این هیاهو برخاسته شد، من هم دویده، داخل جمعیت شده، این طرف و آن طرف سرگردان می دویدم. قوه به این دوا خورده، فوق العاده او را سیاه کرده بود… با آن حال اضطراب که سرگردان و هراسان بوده، نمی دانستم پدرم مرده یا زنده است، غفلتا کشیده ای به صورتم خورد… به عقب نگاه کردم که مرتکب این کار را بشناسم؛ کشیده دیگری خوردم [و] بالاخره صدای مادرم را شنیدم که با کلمات درشت و درهم می گوید: امروز روزی بود که تو ابروی خودت را سیاه کنی، آن هم به این قسم؟… من به منزل آمده، دراین هرج و مرج و فغان ناله های عجیب نشسته، گریه کنان با روغن سرکه شروع کردم به پاک کردن، بالاخره پاک نشد. من هم تمام ابروی خود را از ته تراشیده، پاک پاک کردم و یک صورت عجیب مضحک از شدت دلتنگی برای خودم تشکیل دادم. بعد دومرتبه دویده، خود را داخل در جماعت کردم که بفهمم پدر عزیزم زنده است یا مرده.»

این روایت را شاید بتوان زنانه ترین روایت درباره روز ترور ناصرالدین شاه دانست؛ روایتی که به تایید شماری از تاریخ پژوهان، احتمالا به قلم یکی از دختران او، تاج السلطنه نوشته شده است. این دختر عجیب و متفکر مآب، خاطراتش را در واقع خطاب به معلمش می نویسد و در آن پرده از رازهایی برمی دارد که چون وقوع شان در حریم حرمخانه شاهی بوده است، تاریخ نگاران از آن بی اطلاعند، رازهایی که باعث شده است، کل ماجرای ترور ناصرالدین شاه هم از نگاه و به بیان تاج السلطنه، وجهی زنانه به خود بگیرد چنانچه در آن بتوان ردپای معشوق کوچک شاه، ماه رخسار و کنیزان مفلوک دربار، فاطمه و نصرت را نیز دید. دو کنیزی که زنان حرمسرا می گفتند از اقوام میرزا رضای کرمانی، قاتل شاه هستند و آن دو را خون آلود و مجروح با یک حال وحشیانه غضبناکی [برای محاکمه] تا به منزل انیس الدوله آوردند.

تجسم ابروهای سیاه دختر شاه و فوجی از زنان حرمسرا که گیس کنیزان ترسان را با خود می کشند، همان وجه زنانه ای ا ست که از آن سخن به میان آمد اما مهم تر از این باید به ماجرای ماه رخسار کوچکی اشاره کرد که شاه بنا به روایت تاج السلطنه مجبور شد نه در حرمسرا که در خانه کوچکی بیرون از گستره کاخ برایش خانه ای بگیرد و هر از گاه شبانه و برای دیدار آن دخترک، از کاخ بیرون زند و شب حادثه نیز بنا به ادعای تاج السلطنه، شاه به دیدار همین ماه رخسار می رفته است که هدف گلوله میرزا رضا کرمانی ای قرار می گیرد که از سوی برخی ملازمان دربار از زمان خروج شاه بدون قراولان همیشگی باخبر شده بود. تاج السلطنه در این روایت خود برای صدراعظم وقت، میرزا علی اصغر خان اتابک، نقش کلیدی قائل است و معتقد است این صدراعظم بوده که نقشه ترور را کشیده و میرزا رضا را از ساعت خروج شاه و چگونگی امکان ترور آگاه کرده است. ماه رخسار بنا به تعریف تاج السلطنه دخترک ۱۲ ساله ای بود که شاه را دوست می داشت، خواهر یکی از محبوب ترین زنان شاه که وقتی از عشق همسرش به خواهر کوچکش باخبر می شود می رنجد و به سنگ اندازی می پردازد. تاج السلطنه عشق پدرش را به این دخترک با کلماتی سحرانگیز توصیف می کند و همین سحر کلمات است که مخاطب را به همدلی با شاه مستبد می کشاند. تاج السلطنه در اوضاع سرشار از ظلم و فساد، شاه مملکت را که می توانست حلال این مشکلات باشد، شخصیتی مظلوم و تشنه محبتی اصیل می نمایاند و می نویسد: «این بیچاره سلاطین، اول بدبخت روی کره هستند. زیرا… هرکس به آنها تعظیم کرده یا از ترس بوده یا احتیاج. هرکس به ایشان محبت کرده، یا پول خواسته یا جواهر.هرکس به آنها خدمت کرده یا حکومت خواسته یا امتیاز. پس عجب نیست که در مقابل تمام حرف های مردم که ریا و تقلب و تمام مسموم بوده، این پدر من به سخن های صادقانه این طفل دل بسته و عشق او را دراین آخر عمر قبول کرده و در مقابل، چنان عشق شدیدی به او عوض داده است.»

تاج السلطنه معتقد است شاه چنان در جذبه این عشق صادقانه مستغرق می شود که اطرافیان مغرض، «فرصت پیدا کرده و میدان را خالی دیده، اسب دوانی را شروع کرده بودند [و] این انقلاب خیال و این آشوب حال، برای [ناصرالدین شاه] مجال رسیدگی به امورات باقی نگذاشته و مهام رشته سلطنت به دست» درباریان مفسد و توطئه گر و از جمله میرزا علی اصغرخان صدراعظم افتاده است. تاج السلطنه اضافه می کند که انیس الدوله که از عشق شاه به خواهر کوچکش برآشفته بوده است، ناخواسته برخی زمینه ها را برای دسیسه چینی های او هموار می کند که مهم ترین نماد این همکاری کوشش او و صدراعظم برای مجاب کردن شاه مبنی بر گرفتن خانه ای در خارج از حرم برای معشوق خردسال بوده است. تاج السلطنه تصریح می دارد که صدراعظم آگاه بود که چون شاه، «ناچار در شب اساس سلطنتی همراه ندارد، مواظب ندارد، تنها با یک نفر پیشخدمت با یک کالسکه معمولی خواهد رفت، [می توان] در موقع رفت و آمد… فرصت کرده او را به قتل برساند.» کاری که ترجیح می دهد خود فاعل آن نباشد بلکه تنها با دادن اطلاعات به کسانی که برای کشتن شاه انگیزه داشتند، زمینه را برای این ترور تاریخی هموار کند و یکی از کسانی که برای این ترور انگیزه ای قوی داشته و امین السلطان هم او را می شناخته، میرزا رضا کرمانی است که سال ها تحت رنج و اجحاف یکی از منتسبان به دربار، آقابالاخان، می زیسته و بعدتر به سید جمال الدین اسدآبادی پیوسته و مترصد فرصتی بوده است که شاه را ترور کند.

تاج السلطنه ادعا می کند که میان او و صدراعظم و صنیع الدوله در سر قبر جیران در شاه عبدالعظیم، ملاقات و گفت و گویی جهت هماهنگی زمان و تضمین موفقیت ترور صورت گرفته و «پس از مراجعت، صنیع الدوله طاقت این خیانت عظیم را نیاورده سکته می کند، می میرد لیکن صدراعظم با کمال قوت قلب و وقار منتظر نتیجه می ماند.» به این ترتیب میرزا رضا در شبی از شب هایی که شاه عاشق پیشه به دیدار معشوق کوچک خود می رود، فرصت را مغتنم شمرده و با تپانچه به سوی شاه بی ملازم شلیک می کند و او را به قتل می رساند.

در پایان باید به واقعیتی تلخ درباره این روایت زنانه از ترور ناصرالدین شاه و اساسا این کتاب[خ‍اطرات ت‍اج ال‍س‍ل‍طن‍ه] اشاره کرد و آن تردیدهایی است که درباره صحت و سقم مطالب آن و به طور کلی جعلی بودن یا نبودنش در میان صاحبنظران مطرح است. هرچند این کتاب به کوشش دونفر از مبرزترین تاریخ پژوهان، منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان و از سوی نشر وزین تاریخ ایران منتشر شده است، اما این موضوع راه را بر نقد و حتی نفی این اثر نبسته است. از مهم ترین این منتقدان ایرج افشار است که از چند منظر این کتاب را زیر سوال برده است و آنها را در قالب یادداشتی در کتاب «سایه سار مهربانی» که به کارنامه دکتر منصوره اتحادیه اختصاص دارد، به نشر رسانده است. او تصریح می دارد که سعید نفیسی به دلیل همین سندیت نداشتن است که با وجود داشتن نسخه خطی این اثر هرگز در نوشته های خود بدان نپرداخته است و بدین ترتیب مدعی می شود که این خاطرات به دلیل شباهت آن به پاورقی هایی که به قصد سرگرمی خوانندگان در دوره احمدشاهی مرسوم شده بود، احتمالا وجه تاریخی که وجه داستانی دارد و بخشی از مخاطبان آن بویژه زنان دانشمند و خصوصا دردمند از مباحث این کتاب برای نشان دادن وضع ناهنجار زنان بهره برده و به مساله اصیل بودن یا نبودن آن وقعی ننهاده اند و این همه را در کنار ادله مفصلی قرار داده است که در آن ماجرای مرگ صنیع الدوله در اثر ملاقات با کشنده شاه را هم به نوعی نفی می کند و شاید باید در انتهای این مدعا به رسم منتسبان به تاریخ نگاری کلاسیک تنها به نوشتن جمله مشهور«الله اعلم» بسنده کرد.

 

مطالب مرتبط