دکارت پاسخ می دهد

گزارشی از بررسی کتاب اعتراضات و پاسخ ها در انجمن حکمت و فلسفه ایران

علی حجوانی

دکارت را پدر فلسفه جدید خوانده اند. نظرات اصلی او در کتاب «تاملات» منتشر شده است و «اعتراضات و پاسخ ها» شرح و توضیح جملات «تاملات» است. موضوع سخنرانی علی افضلی در انجمن حکمت و فلسفه ایران، کتاب «اعتراضات و پاسخ ها» و توضیح چگونگی ترجمه آن بود. اما پیش از او، شاپور اعتماد به عنوان رئیس جلسه دو دهه تلاش افضلی را در ترجمه این کتاب ارج نهاد و به اهمیت شناخت دکارت در دنیای امروز اشاره کرد: «موقعیتی که ما را به دکارت متصل می کند موج جدیدی است که در دنیای اندیشه امروز به وجود آمده است. متفکران کتاب هایی با عنوان عصر ظلمتی که پیش رو داریم می نویسند و عقیده دارند فرهنگ و زندگی در دنیای امروز به سوی ظلمت به پیش می رود و علائمی را برای این موضوع بر می شمرند. نتایج این تفکرات، شکاکیت عمیق فلسفی و زیر سئوال بردن اصولی است که تاکنون نسبت به آنها یقین وجود داشته است. در این شرایط دکارت یکی از اصلی ترین متفکرانی است که به شک نگاهی متفاوت دارد. دکارت با شک روبه رو شده و از آن گریخته است. اهمیت آثار دکارت با وجود این که چهار قرن پیش می زیسته محفوظ است و ارجاعات عالمان فلسفی، علوم انسانی و علوم اجتماعی به عقاید او فراوان و قابل توجه است.»

•«تاملات» و نگرانی های دکارت

افضلی ابتدا به چگونگی نوشته شدن «اعتراضات و پاسخ ها» پرداخت و تاریخچه ای مختصر از آن را بیان کرد: «کتاب «تاملات» دکارت یکی از مهمترین متون تاریخ اندیشه و فلسفه در جهان است و کمتر فیلسوفی را می توان یافت که – موافق یا مخالف- به آن نپرداخته باشد. هنگامی که دکارت متن دست نویس «تاملات» را به پایان برد، از عکس العمل جامعه و به خصوص متفکران مذهبی آن دوران نگران بود. دکارت از سویی بحث های جدیدی مطرح کرده بود که تا آن زمان سابقه نداشت و از سویی دیگر آرای او مغایرت غیرمستقیمی با آموزه های الهی و کلامی مسیحی آن روزگار داشت. البته با نگاهی به تاریخ نیز در می یابیم نگرانی های او بی مورد نبوده است. بنابراین، دکارت متن دست نویس «تاملات» را به گروه ها و افراد مختلف هم عصر خود داد تا آنها نیز اعتراضات خود را بنویسند و او به اشکالات پاسخ دهد. نتیجه، هفت دسته انتقاد و ایراد بود و هفت جواب و توضیح بود.»

•منتقدان تاملات

بخش بعدی سخنان افضلی، به معرفی منتقدان «تاملات» اختصاص داشت: «مهمترین منتقدان تاملات، «توماس هابز» و «آنتونی آرنو» بودند که جدی ترین و مفصل ترین نقدها را بر اندیشه های دکارت نوشتند. ادبیات و محتوای هر کدام از اعتراض کنندگان نیز گوناگون بود و دکارت هم دقیقا همان ادبیات منتقدان را برای پاسخ به هر کدام به کار می گرفت. دکارت حتی به بدترین نوع ادبیات که متعلق به «پیر بوردن» بود نیز با همان لحن پاسخ داد. در حالی که بوردن در نقد خود، او را تربیت شده در طویله می داند، دکارت نیز بوردن را بیماری می انگارد که حرف های نامربوط زیادی می زند و لازم است دوستانش او را نزد پزشک ببرند.»

•اهمیت «اعتراضات و پاسخ ها»

افضلی، سخنرانی اش را با پرداختن به اهمیت «اعتراضات و پاسخ ها» ادامه داد و دو دلیل فلسفی و تاریخی را برای آن برشمرد: «این کتاب از دو منظر اهمیت دارد. نخست این که این کتاب آرا و اندیشه های دکارت را تبیین می کند. او در «اعتراضات و پاسخ ها» ناچار می شود اندیشه هایش را بسط دهد و از خوانندگان آثار خود درخواست می کند پیش از هر انتقادی، «اعتراضات و پاسخ ها» را بخوانند و سپس ایراد های خود را بیان کنند.

منظر دوم اهمیت «اعتراضات و پاسخ ها» این است که به نوعی دایره المعارف علم، فلسفه و کلام قرن هفدهم است. این کتاب آینه ای است که آرا و اندیشه های متفکران مهم آن زمان را منعکس می کند و آنان در خلال انتقاد از دکارت، ادبیات و اعتقادات خود را نیز بیان می کنند.»

•ترجمه «اعتراضات و پاسخ ها»

به نظر می رسید یکی از اصلی ترین سئوال های موجود در جلسه علت به طول انجامیدن ۲۰ ساله ترجمه این کتاب است. افضلی، ابتدا علت علاقه مندی اش را به دکارت توضیح داد و سپس از ریزه کاری های ترجمه «اعتراضات و پاسخ ها» گفت: «از عوامل علاقه مندی ام به ترجمه این کتاب، ابتدا تعاریف و مفاهیم شسته رفته و مشخصی بود که دکارت در اندیشه خود داشت. ضمن این که به لحاظ اندیشه های تطبیقی می توان نقاط مشترک یا حداقل سئوالات مشترک فراوانی میان اندیشه اسلامی و اندیشه های دکارت پیدا کرد. در طول ۲۰ سالی که مشغول ترجمه این کتاب بوده ام تقریبا روزی نبوده که به نوعی درگیر آن نباشم.»

او ابتدا به معرفی دو متن موجود انگلیسی مجموعه آثار دکارت پرداخت و سپس به نحوه مقابله متون موجود اشاره کرد: «ترجمه من بر اساس متن قدیمی سال ۱۹۱۱ بود. پس از این که متن دوم -متعلق به دهه ۸۰- به دستم رسید، کلمه به کلمه کتاب را با این متن نیز مقابله کردم. همچنین تمام متن را با متون فرانسه و لاتین نیز مقابله کردم و هر جا احساس کردم تفاوتی وجود دارد در پاورقی توضیح دادم. از لحاظ سبک نیز تلاش کردم بیش از آن که به ترجمه آزاد و روان توجه داشته باشم، به دقت و وفاداری به متن قائل باشم زیرا اعتقاد دارم آنچه بیش از هر چیز در ترجمه یک متن کلاسیک فلسفی مهم است، منتقل کردن دقیق مفهوم سخنان نویسنده به خواننده است.

در جاهایی نیز عبارات مبهم را توضیح داده ام و تمام پاورقی های متون انگلیسی، فرانسه و لاتین را نیز ترجمه کرده ام. برخی از لغات نیز در زمان حیات دکارت معنایی داشته اند که امروز کاملا دگرگون شده اند. به طور مثال واژه Objectivism تا ابتدای قرن نوزده معنای ذهنی گرایی داشته و توجه نکردن به آن تغییرات زیادی را به وجود می آورد. اتفاق دیگری که رخ داده تطبیق کلیه ارجاعات در متون مختلف است. همچنین فهرست های جدید و تنظیم موضوعی مطالب و انتقادها را نیز به آن افزوده ام.» پایان سخنرانی افضلی، به توضیح محتوایی «اعتراضات و پاسخ ها» اختصاص داشت: «کتاب به لحاظ محتوایی سه بخش دارد. شرح موضوعات مطرح شده در «تاملات»، مطالب جدیدی که برای اولین بار در «اعتراضات و پاسخ ها» مطرح می شود و مطالبی که منشاء به وجود آمدن سوءتفاهم ها است اصلی ترین مباحث موجود در این کتاب را به خود اختصاص می دهند.»

به نظر می رسید با پایان یافتن سخنرانی، بحثی باقی نمی ماند اما دکتر افضلی از کتاب زیرچاپ دیگری با عنوان«فرهنگ فلسفه دکارت» خبر داد و از همه دعوت کرد با خواندن ترجمه های او، دکارت را بیشتر بشناسند و ابزار مناسبی برای مواجهه با شکاکیت های موجود در دست داشته باشند.

مطالب مرتبط