ایران‌شناسی و سعدی در هلند

دکتر هانس دوبروین  مترجم: دکتر علی اصغر سیدغراب

همان گونه که به شما قول دادم، می خواهم بیشترین زمان را صرف ارائه نمونه ای از سهم هلند در مطالعات ایران شناسی بنمایم. یکی از نخستین دست نوشته های فارسی که به کتابخانه دانشگاه لایدن راه یافت، نسخه ای از گلستان سعدی است که رسما به عنوان «اسکالیگر ۲۴۲ شرقی» در کتابخانه نگهداری می شود. این نسخه در اصل به ژوزف اسکالیگر پژوهشگر معروف فرانسوی که در سال ۱۵۹۰ به عنوان استاد افتخاری به لایدن دعوت شد و تا زمان مرگش در ۱۶۰۹ در هلند ماند، نسبت داده شده. ولی تا آنجا که اطلاع داریم، اسکالیگر تنها یک نسخه فارسی داشته و آن واژه نامه فارسی به ترکی است که در یکی از نامه هایش از آن نام برده است. نسخه خطی فارسی ۲۴۲ که در این نوشتار بدان می پردازم، به اشتباه زیر نام اسکالیگر قرار گرفته و من سرگذشت آن را در این مقاله نقل می کنم.

در نخستین دهه های سده هفدهم، دست کم نسخه ای دیگر از آثار سعدی در لایدن وجود داشت که متعلق به کتابخانه شخصی توماس ارپنیوس (۱۶۲۴- ۱۵۸۴)، اولین استاد زبان عربی و سایر زبان های شرقی بود. پس از مرگ او، کتاب های حراج شده او توسط انگلیسی ها خریداری شد و سرانجام به کتابخانه دانشگاه کمبریج راه پیدا کرد. این سئوال که در چه زمانی و توسط چه کسی نسخه خطی Or.۲۴۲ به لایدن آورده شده، احتمالا تا ابد همچون رازی باقی خواهد ماند، ولی خوشبختانه نشانه ها و نوشته های متعددی در این نسخه آمده که بازسازی قسمتی از تاریخچه آن را امکان پذیر می سازد.

• یاکوبوس خولیوس (۱۶۶۷- ۱۵۹۶)

پس از ارپنیوس، یاکوبوس خولیوس جانشین او در لایدن و صاحب کرسی زبان های شرقی شد. این دانشمند بی نهایت کوشا، یکی از شرق شناسان طراز اول و پرنفوذ اروپا به شمار می رفت، که علاوه بر زبان های شرقی، ریاضیات و نجوم را هم تدریس می کرد. وی توجه خاصی به زبان فارسی داشت و مجدانه به پژوهش درباره این زبان می پرداخت و حتی پس از بیست سال خدمت همچنان در کلاس هایش گلستان سعدی را تدریس می کرد. بین سال های ۴۳-، ۱۶۴۲ خولیوس یک پژوهشگر آذربایجانی به نام حق وردی را به عنوان دستیار استخدام کرد.

حق وردی با شرکت مسافرتی آلمانی آدام اولئاریوس، که در سال ۱۶۳۷ به عنوان عضو هیات اعزامی سیاسی دوک ژرمن اشلسویگ هولشتاین به ایران رفته بود، به اروپا آمد. اولئاریوس نسخه ای از گلستان را با خود آورده بود که با کمک حق وردی به زبان آلمانی ترجمه کرد. حق وردی که در لایدن در خانه خولیوس سکنی گزیده بود، او را در تفسیر و ترجمه متون فارسی و ترکی و استنساخ نسخ خطی یاری می کرد. این گونه که به نظر می رسد، خولیوس هیچ نسخه ای از گلستان نداشته و حق وردی نسخه ای برای او تهیه کرده بوده است. خولیوس در سفری که به امپراتوری عثمانی کرد، مجموعه بسیار نفیسی از نسخه های خطی شرقی را جمع آوری کرد، که بخش بسیار کوچکی از آن هم اکنون در کتابخانه دانشگاه لایدن نگهداری می شود.

پس از مرگش، نسخه های خطی کتابخانه شخصی او به انگلیسی ها فروخته شد، درست همانند کتاب های توماس ارپنیوس که سرانجام به دانشگاه کمبریج رسید. نسخه های خولیوس اکنون در کتابخانه بودلیان در آکسفورد نگهداری می شود. یکی از این نسخه ها، نسخه ای است از گلستان که حق وردی برایش تهیه کرده بود. از سال ۱۶۳۰ به بعد، آثار منثور سعدی شهرت بی سابقه ای در اروپا و به ویژه نزد مجموعه داران کتاب و پژوهشگران به دست آورد. آثار و نشانه های این اعتبار و شهرت را می توان در بسیاری از کشورهای اروپایی یافت. به چند نمونه بسیار روشن در اینجا بسنده می کنم. در ۱۶۳۴ آندره د ریر که به سبب ترجمه قرآن بسیار شناخته شده است، ترجمه پاره ای از گلستان را به زبان فرانسوی چاپ کرد که ظرف یک سال، توسط یوهان فردریش اوکسنباخ به آلمانی ترجمه شد. ترجمه آلمانی آدام اولئاریوس که در سال ۱۶۴۰ انجام گرفت در سال ۱۶۵۴ به چاپ رسید و بلافاصله توسط یان وان دویسبرگ کتابفروش در آمستردام، به زبان هلندی ترجمه شد. همان گونه که هرمان اته در کاتالوگ نسخه های خطی فارسی در کتابخانه بودلیان ذکر کرده، اسقف ویلیام لود، به جمع آوری نسخه های خطی شرقی در انگلستان علاقه داشت و تعداد بسیار زیادی از نسخه های گلستان را در فاصله سال های ۱۶۳۳ و ۱۶۴۰ به کتابخانه شخصی اش افزود.

•الف- طبقه بندی نوشته های گوناگون در نسخه ۲۴۲ شرقی

اجازه بدهید به نسخه لایدن خودمان Or.۲۴۲ بازگردیم. این نسخه به عنوان منبع برای تدریس و پژوهش متن شناسی گلستان و ویرایش و چاپ انتقادی ارزش زیادی ندارد. اگرچه متن نسخه تاریخ گذاری نشده است، اما شیوه نگارش آن نشان می دهد که نباید پیش تر از سده نهم استنساخ شده باشد و از قرار معلوم توسط یک نسخه بردار ترک انجام گرفته است. این نسخه شامل اطلاعات جالبی در مورد سرگذشت پذیرش و مطالعات سعدی شناسی در اروپا و نیز چگونگی معرفی ادبیات کهن فارسی در غرب است. نوشته های فراوانی توسط افراد گوناگون و صاحبان پی در پی آن به صفحات مختلف این متن افزوده شده که می توان با روش های باستان شناسی و استفاده از نور لایه به لایه این نوشته ها را مورد پژوهش قرار داد و مراحل تاریخی این نوشته ها و پژوهش هایی را که در این نسخه به عمل آمده بررسی و بازسازی کرد.

۱- به جز متن گلستان، قدیمی ترین نوشته هایی که در سراسر نسخه آمده، پاره ای حواشی است به زبان عربی و گاهی به ترکی و فارسی که حاوی تفسیر و معنی متن و توضیحات واژه های مشکل است. این نوشته ها با تفسیرهای گلستان توسط شاعران سده نهم ترکیه عثمانی مانند شمعی و سروری، قابل مقایسه هستند. خط این نوشته ها چندان تفاوتی با متن اصلی ندارد و این امکان وجود دارد که نوشته ها توسط نسخه برداری معاصر با کاتب نسخه نوشته شده باشد. در حاشیه آخرین صفحه (گوشه سمت چپ) یک تاریخ وجود دارد: ۵ جمادی الاولی ۹۵۸ [=۱۱ مه ۱۵۵۱] که نشان دهنده آخرین نوشته افزوده شده بر نسخه است که به متن اصلی گلستان تعلق ندارد.

۲- دومین لایه شامل تعداد قابل توجهی نوشته به زبان های آلمانی و فرانسه است که توسط نخستین صاحبان اروپایی به نسخه افزوده شده است. بیشترین اطلاعات را می توان از نوشته ای به دست آورد که به زبان آلمانی مهجور و توسط کسی که خودش را سروان کارل ستوان کونیگ می نامد، نوشته شده است و نشان می دهد که دست نوشته توسط سربازان اتریشی که در ۲۷ ژوئیه ۱۵۶۶ دژ نظامی کوتوس ترک ها را در نزدیکی رودخانه دانوب مجارستان فتح کردند، پیدا شده و چند روز بعد، ستوان آن را به یک شهروند اهل کومورن هدیه داده است. این حمله به دژ نظامی در مجارستان در زمان آخرین لشکرکشی سلطان سلیمان عثمانی به امپراتوری اتریش انجام گرفت که سلطان هم از آن زنده بازنگشت. نوشته ای از مرگ شخص دیگری، احتمالا یک اشراف زاده اتریشی، در سپتامبر همان سال وجود دارد.

افزون بر این، در ۵۰b fol. دو خطاطی که از یک متن فرانسوی (که در آن pour ton plaisir خوانده می شود) به دنبال آنچه که اسمی ایتالیایی به نظر می رسد، وجود دارد. این نمونه ها وارونه روی صفحه نوشته شده و کاملا نشان می دهد که نویسنده هیچ آشنایی با حروف عربی نداشته است.

پس از سال ۱۵۶۶ ما ردپای نسخه را به مدت ۷۵ سال گم می کنیم. این نسخه احتمالا چندین بار دست به دست شده و در همین دوران جایگاه متفاوتی به دست آورده است. همان گونه که از حواشی عربی، ترکی و فارسی این نسخه به خوبی نمایان است، زمانی که این نسخه در دست صاحبان ترک بوده، یک اثر ادبی معتبر به شمار می آمده که شایسته پژوهش بوده است. ولی پس از آنکه توسط سربازان اتریشی ربوده شد، معنای اصلی خود را از دست داد و این نسخه دیگر چیزی بیش از یک متن ناآشنا نبود و احتمالا تنها به دلیل کمیاب بودنش و به ویژه به مثابه یک کالای تجاری، ارزش گذاری می شده. خوشبختانه این نسخه دست آخر به دست افراد فرهیخته بازگشت و پژوهشگران غربی که به متن کتاب علاقه مند بودند، توانستند بار دیگر مقام اصلی این نوشته را با مطالعه و پژوهش های جدی خود به آن بازگردانند.

۳- لایه بعدی نوشته هایی است که آثاری از تحقیقاتی عمیق را نشان می دهد که بدون شک می توان آنها را به یک یا چند شرق شناس غربی نسبت داد. ما می توانیم لایه های مختلف زیر را شناسایی کنیم.

۳- انجامه نسخه تایس به تاریخ ۹۹۸/۱۵۸۹

این نوشته ها نتیجه مقابله نسخه Or.۲۴۲ با دو نسخه دیگر از گلستان است. یکی از آنها به آسانی قابل تشخیص است، زیرا از آن به عنوان نمونه تایسیانیوم نام برده شده است. این نکته بدین معنا است که نسخه Or.۲۴۲ با نسخه ای از گلستان سعدی مقایسه شده است، که متعلق به یکی از اعضای خانواده ثروتمندی از بازرگانان هلندی به نام تایس بوده که هم در آمستردام و هم در لایدن زندگی می کردند، به احتمال قوی صاحب نسخه یوهانس تایس (۱۶۵۳-۱۶۲۱) بوده که در زمان استاد خولیوس در دانشگاه لایدن تحصیل می کرده و در سفرهایش به فرانسه و انگلستان مشتاقانه کتاب و نسخه جمع آوری و ابتیاع می کرده. پس از مرگ او کتابخانه مخصوصی برای او ایجاد شد که هنوز هم در خیابان راپن بورخ نزدیک ساختمان دانشگاه وجود دارد. در سراسر نسخه Or.۲۴۲ حواشی مختلفی افزوده شده. در صفحه پایانی نسخه تایس انجامه تاریخ «۹۸۸» [=۹۰-۱۵۸۹] (گوشه راست) را نشان می دهد. نوشته هایی که در نتیجه قرائت های مختلف بر این نسخه افزوده شده، احتمالا از اروپاییان است ولیکن با سبک سایر نوشته های اروپایی در این نسخه تفاوت دارد. همچنین از جوهر قرمز جگری این انجامه می توان پی برد که باید توسط شخص دیگری که با خط نستعلیق آشنایی داشته نوشته شده باشد. احتمالا همزمان با مقابله نسخ، آشفتگی های نسخه Or.۲۴۲ را با گنجاندن صفحات (۱۶۴ و ۱۶۰-۱۵۰ و ۱۴۸) که ظاهرا از بین رفته بودند، اصلاح و ترمیم کرده اند. همچنین نوشته هایی با حروف عربی، خط یک اروپایی را فاش می کند از fol.۳۰a به بعد نیز نوشته هایی از نسخه دیگر با نشان R وجود دارد که تنها در بخش کوچکی از متن دیده می شود.