انجمن استرآباد

اسدالله معطوفی

در دوران مشروطیت غیر از سازمان فراموش خانه ای که میرزا یعقوب و میرزا ملکم خان در اوایل سلطنت ناصرالدین شاه تاسیس کرده بودند و بعدا به دستور حکومت منحل شد (اگر چه به طور کامل از بین نرفت) دو جمعیت منظم دیگر هم به وجود آمده بود، یکی انجمن سری فراماسونری و دیگری مجمع آدمیت. مجمع آدمیت هم شبیه تشکیلات فراماسون ها بود. مجمع سری فراماسون ها، ابتدا به خاطر مخالفت با گرفتن قرض خارجی و نیز مبارزه با درباریان طماع عصر ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه تشکیل شده بود که توسط گروهی از تحصیلکرده های آشنا به غرب و مدافع دموکراسی اداره می شد. به طور کلی جمعیت ها و انجمن های مخفی و علنی در عصر نهضت مشروطه پایه‌گذار نخستین مراحل سیر آزادی اجتماعی بودند. در ۲۰سال آخر دوره حکومت ناصر الدین شاه تا خلع محمدعلی شاه تعداد زیادی از تشکل ها و جمعیت های مخفی به وجود آمدند که تلاش های زیادی هم برای استقرار مشروطه انجام دادند. انجمن های تهران، تبریز و سایر شهرستان ها بین سال های ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۴ ق به خصوص پس از ترور و سوء قصد ذیقعده ۱۳۲۵ (فوریه ۱۹۰۸) به محمدعلی شاه به اوج قدرت و اعتبار خود رسیده بودند.

 

به عنوان مثال می توان از یک انجمن مخفی نام برد که در سال ۱۳۲۲ ق با پیشنهاد سیدمحمد طباطبائی تشکیل شده بود که ناظم الاسلام کرمانی هم از اعضای آن به شمار می رفت. هدف این انجمن «بیدار کردن مردم» بود. تا پیش از پیروزی انقلاب مشروطه، به خاطر برخورد خشن عوامل حکومت استبداد با هر نوع تشکل و مجمعی، انجمن ها، سری و مخفیانه به فعالیت می پرداختند. اما با تصویب قانون، اساس این انجمن ها و به ویژه فعالیت آنها قانونمند و شناسنامه دار شد. در استرآباد نیز بزرگان مشروطه طلب و آزادی خواه در «دوره» های ویژه ای با حضور تجار، کسبه و روحانیون که در منازل و گاه تکایا جمع می شدند به فعالیت های سیاسی می پرداختند. مرحومان آقا رمضان علی قاضی (وکیل التجار) برادرش شیخ اسماعیل قاضی، حاج جعفر خراسانی، حاج عباس حسینی (از تجار)، آق حسن میرکریمی، آقارضا زیارتی، حاج محمدحسین مقصودلوی استرآبادی (اولین رئیس نخستین انجمن ولایتی استرآباد و بعد وکیل مجلس)، حاج محمد رحیم باقری (باقراف) و چند تن دیگر از جمله کسانی بودند که در چنین دوره هایی شرکت فعال داشتند.

 

فعالیت قانونی و آشکار انجمن ولایتی یا ایالتی استرآباد در اواخر سال ۱۳۲۵ ق و اوایل سال ۱۳۲۶ ق و بعد از تصویب نظام نامه انجمن های ایالتی و ولایتی آغاز به فعالیت کرد. در انتخابات داخلی براساس رای گیری حاج محمدحسین مقصودلو به ریاست انجمن انتخاب گردید و شیخ محمدباقر فاضل نیز به نیابت او برگزیده شد. اولین مکان انجمن مشروطه طلبان استرآباد در محله «میخچه گران» قرار داشت. اتفاقا این موضوع در ادبیات و اشعاری که مخالفان مشروطه بعدها علیه رئیس انجمن در کوچه و خیابان می خواندند، بازتاب یافت. انجمن دیگری هم در محله «دربنو» (دروازه نو) استرآباد وجود داشت که در سال ۱۳۲۷ ق فعالیت بسیار مثبت و پرتلاطمی داشت. این انجمن احتمالا یا شعبه ای فرعی از انجمن اصلی میخچه گران محسوب می شد یا به خاطر آنکه کانون مخالفت نیروهای ضد مشروطه در محله میدان واقع بود، آن را به وجود آوردند. اما به توپ بستن و تعطیلی مجلس و آغاز استبداد صغیر، مستبدین انجمن های بسیاری از نقاط را بسته یا به تعطیلی کشاند و به دستگیری و زندانی کردن فعالان جنبش دست یازیده بودند. در استرآباد با فشار از سوی پایتخت و تحرک مستبدین و مخالفان مشروطه در شهر، به حدی فضا بر مجاهدان و رهبران شان تنگ شده بود که عملا انجمن ولایتی استرآباد تعطیل شد. برخی از فعالان جنبش گریختند. تعدادی دستگیر و بقیه کاملا در ترس و وحشت منفعل شدند. اما با اعتراضات پی درپی مردم که فعالان مشروطه خواه در سازماندهی آن دخیل بودند سرانجام حاکم مستبد استرآباد امیر مکرم (سردار افخم، مفخم) در ماه مارس ۱۹۰۹ م عزل و به تهران اعزام شده و انجمن ولایتی استرآباد مجددا آغاز به کار کرد. برادرزاده ناصرالدین شاه نیز در خاطرات خود اشاره به انجمن استرآباد کرده است: «امروز چهارشنبه ۱۰ ربیع الاول ۱۳۲۷ ق است. وضع ایالات بعضی اغتشاش دارد. شیراز و خراسان انجمن ایالتی دایر کرده اند. استرآباد هم انجمن راه انداخته اند…»

 

مطلب فوق تلخیص شده: مقاله نویسنده برای همایش یکصد سال پس از مشروطیت است که توسط روزنامه شرق خلاصه شده است.

مطالب مرتبط