رژیم صدام و حملات شیمیایی

میرمسعود حسینیان

یکی از وحشتناک ترین و بی رحمانه ترین روش های مورد استفاده در جنگ ها که ناقض کلیه حقوق انسانی و قراردادهای بین المللی است، به کارگیری و استعمال مواد شیمیایی و میکروبی است که دارای اثرات بسیار مخربی بر حیات انسانی و محیط زیست بوده و دارای شدت اثر و سرعت فراوان است. به رغم این ممنوعیت قانونی و بین المللی، این سلاح به طور رسمی و در ابتدا در جنگ های اول و دوم جهانی و سپس در جنگ های مختلف منطقه ای مثل ویتنام، افغانستان، فلسطین و نیز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران مورد استفاده قرار گرفت. کیفیت و کمیت به کارگیری این سلاح مرگبار در طول زمان تحولات فراوان داشته و از گازهای اشک آور و تاول زا و اعصاب تا گازهای خردل، سیانور، سیانور هیدروژن و… را شامل می شود.در جنگ عراق علیه ایران بیش از سیصد بار این سلاح در انواع مختلف و ابعاد گوناگون مورد استفاده قرار گرفت و به علت عدم برخورد قاطعانه مجامع بین المللی، بر کیفیت و کمیت آنها افزوده شد و محدوده استعمال آنها از جبهه ها و مراکز و افراد نظامی به شهرها و مناطق مسکونی کشیده شد و مناطقی مثل آبادان، مریوان، بانه و سردشت از شهرهای ایران و چند شهر کردنشین عراق از جمله حلبچه مورد این حملات قرار گرفتند که حدود ۵۰ هزار مصدوم بر جای ماند.۱ مهمترین این حملات حمله شیمیایی به شهر سردشت در ایران و شهر کردنشین حلبچه در استان سلیمانیه عراق بود که بیش از پنج هزار کشته و همین تعداد زخمی بر جای نهاد.عراق در حملات خود از تمامی امکانات مثل هواپیما، توپخانه و خمپاره انداز جهت پرتاب گلوله های شیمیایی بهره گرفت و از انواع گازهای کشنده از جمله سیانور، خردل، اعصاب، تاول زا، نیتروژن و گاز مخوف سیانیدهیدروژن استفاده کرد. در این نوشتار ابتدا به طور خلاصه نگاهی به کنوانسیون های منع استعمال سلاح شیمیایی خواهیم داشت و سپس با تعریفی از سلاح شیمیایی، به تاریخچه استفاده از این سلاح ها در طول زمان اشاره خواهیم کرد و سپس به مسئله عراق و استفاده از اینگونه سلاح ها در جنگ علیه جمهوری اسلامی ایران خواهیم پرداخت.

الف – کنوانسیون های منع استعمال سلاح شیمیایی

در سال ۱۸۹۹ به دعوت تزار نیکلای دوم کنفرانس بین المللی لاهه تشکیل شد که در این کنفرانس ۲۶ کشور شرکت کننده، کاربرد سلاح شیمیایی را تحریم کردند و اعلامیه این نشست هم اکنون جزء اسناد مربوطه به شمار می رود.۲

ولی مهمترین سند در این زمینه پروتکل ۱۷ ژوئن ۱۹۲۵ ژنو است که در سال ۱۹۲۸ لازم الاجرا شده است و در آن به صراحت استفاده از سلاح شیمیایی محکوم شده است و تاکنون بیش از ۱۲۰ کشور به آن پیوسته اند. ایران در ژوئیه ۱۹۲۹ (تیرماه ۱۳۰۸) و عراق در سپتامبر ۱۹۳۰ به این پروتکل ملحق شده اند.

در این پروتکل دولت های شرکت کننده ممنوعیت استعمال اینگونه سلاح ها را تقبل کرده و در ضمن اعلام داشته اند با تمام قوا سعی می کنند دیگر کشورها را به الحاق به این پروتکل ترغیب کنند.

صرف نظر از این پروتکل به موجب اسناد ذیل هم استفاده از سلاح شیمیایی منع شده است:

– اعلامیه کنفرانس صلح لاهه (۱۹۰۷ و ۱۸۹۹)

– اساسنامه دادگاه نورنبرگ ۱۹۶۴ (ماده ۶)

– عهدنامه واشینگتن ۱۹۲۲ (ماده ۵)

– اعلامیه بروکسل ۳۱۸۷۴

از دیگر کنوانسیون های مهم در این زمینه، کنوانسیون ۱۹۷۲ پیرامون «منع تکمیل و توسعه و تولید و ذخیره سلاح های باکتریولوژیک و سمی و انهدام این سلاح ها» است که در بخش هایی از آن ضمن تاکید بر پروتکل، ۱۹۲۵ دولت های متعاهد موافقت کرده و متعهد شده اند که هرگز و تحت هیچ اوضاع و احوالی به تکمیل و توسعه و تولید و ذخیره و یا به نحوی از انحا، به تحصیل و نگهداری مواردی همچون عوامل میکروبی و بیولوژیک از هر منشا و یا به هر طریق تولید – غیر از آنچه جهت پیشگیری یا حفاظت در مقابل امراض یا سایر مقاصد صلح جویانه اختصاص داده شده – مبادرت نکنند و هیچ دولت یا گروهی یا سازمان بین المللی را در تولید و به دست آوردن عوامل شیمیایی و تجهیزات یا وسایل انتقال آنها، به هر نحو که باشد، کمک یا تشویق یا وادار نکنند.

ب – تعریف و تاریخچه مختصری از به کارگیری سلاح های شیمیایی

از نظر تعریف هیچ ماده ای به خودی خود ماده تهاجمی شیمیایی نیست ولی زمانی که جهت اهداف مشخص ایجاد ضرر و خسارت مورد بهره‌برداری قرار گیرد، چنین نامیده می شود. به عبارتی کلیه مواد گازی، مایع یا جامدی که در عملیات جنگی به کار رفته و هدف از آنها ایجاد ضرر و مرگ انسان، حیوان یا گیاه باشد، ماده تهاجمی شیمیایی است.۴

تاثیر سریع (از نظر زمان) و مقدار اندکی که برای از پا در آوردن هدف مورد نیاز است از خصوصیات عمده این سلاح ها است.در طول زمان این سلاح ها بسیار متکامل شده اند و در حال حاضر گونه های فراوانی از آنها وجود دارند که از جمله خطرناک‌ترین آنها گازهای تابون – سارین، وی ایکس، تاول زا، خفه کننده، عوامل خونی و انواع مواد سمی هستند که مقدار اندکی از آنها باعث مرگ می شود.

استفاده از اینگونه مواد شیمیایی علل مختلفی می تواند داشته باشد که از جمله عبارتند از: کسب پیروزی سریع، از میان بردن پوشش گیاهی جهت افزایش و بهبود قدرت دید، ایجاد موانعی از اراضی آلوده در طرفین جبهه و… که مبارزه با آنها نیازمند تجهیزات کشف و اعلام خطر، تشخیص فوری نوع عامل، حفاظت، پاکسازی، معالجه و درمان است.

استفاده از مواد شیمیایی جهت مقابله با دشمن سابقه طولانی دارد و بهره‌گیری از مواد دودزا مثل گوگرد از قدیم الایام مرسوم بوده و این مورد در جنگ های میان ساسانیان و رومیان ثبت شده است.۵

در یونان قدیم نیز با ترکیب قیر، سولفور و مواد چسبی، ماده ای ساخته می شد که وقتی در آب ریخته می شد آتش می گرفت و آن را «آتش یونانی» می خواندند.

در ۱۴۵۶ که ترکان به نواحی بلگراد حمله کردند، مردم آن منطقه روی موش ها پودر کشنده ریخته، آنها را آتش زده و به طرف مهاجمان رها می کردند. اما در عصر جدید برای اولین بار در اکتبر ۱۹۱۴ آلمانی ها در منطقه نوشاپل گلوله های گاز اشک آور به طرف سربازان فرانسوی پرتاب کردند که به علت محدودیت گلوله ها و پراکندگی سربازان چندان موثر نبود.

بعد از آن آلمان ها دست به ساختن گاز کلرین زده و این گاز را که به نام گاز خردل معروف است علیه سربازان فرانسه و پیاده‌نظام کانادا به کار بردند و توانستند با مصدوم کردن آنها، شکافی به طول ۸ کیلومتر در جبهه ایجاد کنند.

بار دیگر در سال ۱۹۱۶ آلمان ها در «وردن» در جبهه ای به طول ۸/۱۲ کیلومتر، به حملات توپخانه ای پرداخته و در عرض ۶ روز جنگ، دو میلیون و پانصد هزار گلوله که صدها هزار از آن گلوله گاز دار بوده شلیک کردند که منجر به خستگی و مرگ همراه با تشنج ده ها سرباز فرانسوی شد.

پس از پایان جنگ اول در، ۱۹۱۸ آمار تلفات شیمیایی چشمگیر بود و تعداد کسانی که براساس آمار رسمی در معرض اینگونه مواد قرار گرفته بودند به بیش از یک میلیون و سیصد هزار نفر می رسد که حدود یکصد هزار نفر از آنها کشته شدند.۶

در جنگ ایتالیا و اتیوپی (۱۹۳۷-۱۹۳۶)، در حمله ژاپن به چین (۱۹۳۸) و در جنگ های داخلی اسپانیا (۱۹۳۶) نیز این گازهای سمی به کار رفت که تعداد زیادی کشته و مصدوم به جا گذاشت.

در جریان جنگ دوم جهانی، با اینکه تمامی اطراف متخاصم دارای اینگونه سلاح ها بودند ولیکن از ترس عمل متقابل کمتر آنها را به کار گرفتند. البته آمریکا و انگلیس از نفت ژله شده ماده سوزان و خطرناکی به نام «ناپالم» ساختند که جهت آتش زدن و سوزانیدن شهرها به کار می رفت مثل بمباران هامبورگ توسط هواپیماهای متفقین در سال ۱۹۴۲ که دویست هزار غیر نظامی سوختند.

همان طور که آمد از جمله علل به کارگیری عوامل شیمیایی، خالی کردن زمین از منابع گیاهی است که آمریکا از این نوع سلاح، حدود ۵۰ هزار تن در عملیات نظامی خود علیه ویتنام، بر روی حدود یکصد هزار کیلومترمربع در خاک این کشور استفاده کرد چرا که جنگل های انبوه این کشور، مخفیگاه مناسبی برای نیروهای ویت کنگ به شمار می رفت.

در ۱۹۶۲ سه کشور انگلیس، آمریکا و شوروی طی قراردادی متعهد شدند تحقیقات خود را در مورد عوامل بیماری زا مربوط به جنگ میکروبی تهاجمی پایان دهند اما آنچه مبهم ماند این بود که چه چیز دفاعی است و چه چیز تهاجمی؟

در طول دهه های اخیر نیز ما شاهد گسترش به کارگیری این گونه سلاح ها بوده ایم، در افغانستان از سوی نیروهای شوروی علیه مجاهدین این کشور، در فلسطین اشغالی از سوی صهیونیست ها برعلیه مردم به صورت گاز اشک آور و گازهایی که باعث بروز اسهال و استفراغ شدید می شود و در اریتره و کامبوج نیز این سلاح ها در جهت از میان بردن انسان ها، دام ها و محصولات کشاورزی به کار گرفته شده است.

• عراق و به کارگیری سلاح شیمیایی

عراق در ابتدای جنگ یعنی سال ۱۳۵۹ (۱۹۸۰) توانایی چندانی در تولید قابل توجه مواد شیمیایی نداشت ولی با انتقال مقادیری از عوامل شیمیایی و مواد اولیه آن از شوروی و خرید تجهیزات از کشورهای اروپایی و آمریکایی این ضعف را جبران کرد.

عراق تا قبل از عملیات خیبر به طور متفرقه و پراکنده از این سلاح استفاده کرده بود ولکن استفاده گسترده این سلاح در این عملیات بود که از ابتدای آن و آزادسازی جزایر مجنون در ۳/۱۲/۶۲ تا پایان همان سال عراق در ۱۴ مورد خطوط پدافندی ایران را مورد حمله قرار داد و تعداد زیادی شهید و مجروح به جای گذاشت.

نداشتن تجربه کافی، محدودیت منطقه عملیاتی در میان آب های هورالهویزه و استفاده گسترده و چندگانه گازهای شیمیایی از عوامل مهم افزایش تلفات و ضایعات بود.

همچنین عملیات بدر، والفجر هشت و کربلای پنج دیگر موارد استفاده از سلاح شیمیایی توسط عراق بود که عملیات اخیر از لحاظ شدت و گستردگی بالاترین رقم حملات شیمیایی را به خود اختصاص داده است.

در این عملیات رژیم عراق بیش از ۵۶ بار از تسلیحات شیمیایی استفاده کرد و بیش از هفت هزار گلوله توپ و خمپاره حاوی مواد سمی علیه مواضع ایران شلیک کرد که خوشبختانه به خاطر آمادگی رزمندگان، تلفات و مجروحین به نسبت سلاح به کار رفته، بسیار اندک بود.۷

در تاریخ ۷/۴/۶۶ سردشت مورد حمله شیمیایی عراق قرار گرفت که به شهادت ۱۳۰ تن و مجروحیت بیش از ۸هزار نفر انجامید و این شهر به عنوان نخستین شهر قربانی تسلیحات شیمیایی پس از هیروشیما نامیده شد.

عراق علاوه بر شهرهای ایران، در مناطق کردنشین خود نیز اقدام به استفاده از سلاح شیمیایی کرده که مهمترین آن پس از عملیات والفجر۱۰ و آزادسازی شهرهای مهم استان سلیمانیه و در راس آن شهر حلبچه بود که رژیم عراق به گستردگی فراوان اقدام به استفاده از این سلاح کرد.

از تاریخ ۲۶ اسفند ۶۶ هواپیماهای عراقی طی ۲۰ نوبت، حلبچه را با یکی از مخوف ترین گازهای سمی به نام سیانیدهیدروژن بمباران کردند که در نتیجه حدود پنج هزار تن کشته و بیش از ۷ هزار نفر دیگر مجروح شدند. این حادثه به قدری فجیع و تاثربرانگیز بود که از سوی محافل خبری جهان به عنوان تلخ‌ترین حادثه سال اعلام شد.

پی‌نوشت ها:

۱ – سخنرانی دکتر ولایتی وزیر خارجه وقت جمهوری اسلامی ایران در کنفرانس پاریس ۱۹۸۹

۲ – تاریخ جنایت بار جنگ شیمیایی از آغاز تا حلبچه – روزنامه رسالت ۲۲/۱/۶۷

۳ – کنفرانس تجاوز و دفاع – مرداد ۶۷ سخنرانی با عنوان «حقوق بین‌الملل و جنگ شیمیایی»

۴ – آنریکو جاکیا و فرانچسکو آماری – سلاح شیمیایی – ترجمه م. بهروزی، ص ۷۰

۵- تاریخ جنایت بار جنگ شیمیایی (منبع قبل)

۶-U.N.Office Public Information، the Danges of chemical and Bacteriological. weapen.Oct.۱۹۶۹

۷- حسین علایی، جنگ شیمیایی تهدید فزاینده، ص۱۱۶.

منبع: روزنامه شرق

مطالب مرتبط