درباره اسقف وارتولومئوس

محمود فاضلی

وارتولومئوس اسقف اعظم کلیسای ارتدوکس استانبول در سال ۱۹۴۰ میلادی در منطقه ایمورو ترکیه به دنیا آمد. وی تحصیلات مذهبی خود را در آموزشگاه الهیات خالکی، موسسه تحصیلات شرقی رم، موسسه جهانی Bossey سوئیس، دانشگاه مونیخ در رشته حقوق کلیسایی ادامه داد و دارای دکترای حقوق مذهبی از رم است. وی در سال های ۱۹۹۰-۱۹۷۲ مدیر دفتر ویژه دیمیتریوس اسقف اعظم استانبول و در سال های ۱۹۹۱-۱۹۷۴ عضو شورای مقدس کلیسا شد. وی در سال ۱۹۷۳ به عنوان رئیس کلیسای ارتدوکس فیلادلفیای آمریکا منصوب شد و در سال ۱۹۹۱ به عنوان اسقف اعظم کلیسای ارتدوکس جهان انتخاب شد.

وارتولومئوس همچنین در جلسات عمومی شورای کلیسای های جهان در سال های ۱۹۶۸، ۱۹۸۳ و ۱۹۹۱ شرکت کرد و در سال ۱۹۹۱ به عنوان کمیته مرکزی و اجرایی شورای کلیساهای جهان انتخاب شد. وی همچنین دارای چهار دکترای افتخاری از دانشکده الهیات آتن، مسکو، کرت و دانشکده الهیات بوستون است. وارتولومئوس به زبان های یونانی، ترکی، ایتالیایی، فرانسوی، انگلیسی و آلمانی و لاتین آشنایی دارد و در میان ارتدوکس های جهان و به ویژه یونانیان محبوبیت زیادی دارد.

طبق قوانین ترکیه رهبر پاتریکخانه استانبول می بایست تبعه ترکیه باشد و وی دارای چنین شرایطی است. نامبرده از سال ۱۹۹۱ به عنوان پاتریک اعظم ارتدوکس های جهان تلاش دارد موضوع بازگشایی مدرسه راهبان ارتدوکس در جزیره «هیبلی» ترکیه که قدمت آن به قرن هجدهم میلادی می رسد و از مهم ترین مراکز تعلیم و تربیت روحانیون این مذهب در جهان به شمار می رود را از طریق مقامات این کشور پیگیری کند؛ موضوعی که به عنوان یکی از چالش های جدی در سیاست خارجی ترکیه در خصوص نحوه برخورد با جامعه مسیحیت غرب درآمده است. دولت ترکیه در سال ۱۹۷۱ با استناد به حکم قانون اساسی این کشور که مدارس عالی خصوصی در این کشور را به انحصار دولت درآورد این مدرسه را تعطیل کرد.

وی یک بار از سوی کلیسای ارتدوکس بلغار در استانبول به اتهام جلوگیری از فعالیت های مذهبی آنان به شدت مورد انتقاد قرار گرفت و علیه وی شکایت شد. به ادعای کلیسای بلغار پس از روی کار آمدن وارتولومئوس امکان عبادت به زبان ترکی از آنان سلب شده است و آنها به زور مجبور به عبادت به زبان یونانی شده اند. به نظر می رسد شکایت علیه وی در حقیقت در رقابت میان ارتدوکس های روسیه و یونان برای کسب قدرت از دست رفته آنان در دوره فتح قسطنطنیه و تبدیل این شهر تاریخی به شهر اسلامی استانبول ریشه دارد.

وی در سال های اخیر حتی با کلیسای ارتدوکس یونان اختلافاتی داشته است. در همین رابطه اسقف های ۴۲ کلیسای ارتدوکس مناطق مختلف جهان در پی نشست خود در استانبول قطع ارتباط میان پاتریکخانه استانبول و کلیسای یونان را مورد تائید قرار دادند. به ادعای آنان کلیسای یونان به قرارداد منعقده میان پاتریکخانه و آن کلیسا که در سال ۱۹۲۸ میلادی منعقد شده بود پایبند نیست. اسقف اعظم یونان مدعی است وارتولومئوس با مواضع مسئولین ترکیه همسویی بیشتری دارد.

وارتولومئوس دارای مخالفین متعصبی در ترکیه است. حتی اعمال فشار آمریکا و اتحادیه اروپا به ترکیه برای تبدیل شهر تاریخی و اسلامی استانبول به مرکز ارتدوکس و تبدیل پاتریکخانه این شهر به مقر جهانی ارتدوکس های جهان در محافل دولتی و اسلامی ترکیه نشانه تلاش جهان مسیحیت برای تبدیل این شهر به «واتیکان ارتدوکس ها» تلقی شده است. ارتدوکس ها معتقدند اسقف اعظم ارتدوکس های جهان رهبری ۳۰۰ میلیون ارتدوکس های جهان را بر عهده دارد و هیچ کشوری (ترکیه) حق ندارد از انتخاب وی به عنوان رهبر جهان ارتدوکس جهان جلوگیری کند.

اما در میان گروهی از ارتدوکس های ترکیه موسوم به «ارتدوکس های مستقل ترکیه» مدعی اند پاتریکخانه فوق از سال قبل با نقض حاکمیت ترکیه سعی در شناساندن خود به عنوان مرکز ارتدوکس های جهان دارد. آنها همچنین خواستار انتقال پاتریکخانه از استانبول به یونان هستند. البته این در شرایطی است که در دوره پس از اعلام جمهوری ترکیه دولت این کشور برای جلوگیری از اعلام استقلال این پاتریکخانه و تبدیل آن به واتیکان دوم با تصویب برخی قوانین سعی در کاهش نفوذ معنوی آن دارد. اسقف اعظم ارتدوکس های جهان مواضع گروه های تندرو ترکیه را رد کرده و معتقد است «حتی یک مورد فعالیت غیرقانونی کلیسای ارتدوکس وجود ندارد. پاتریکخانه دارای فعالیت مخفی نیست که حساسیت برانگیز باشد.» پاتریکخانه ارتدوکس ها در استانبول بارها از سوی گروه های افراطی ترکیه مورد حمله قرار گرفته است که به گفته وارتولومئوس این اقدامات از سوی حکومت ترکیه نبوده است. وی خود را وفادار به قوانین اساسی کشور ترکیه می‌داند.

از دیدگاه وارتولومئوس «در جهانی که نژادها و فرهنگ ها، ادیان و زبان های مختلفی وجود دارند گفت وگو میان ادیان از اهمیت بالایی برخوردار است و ما شخصا با همکاران خود اجلاس های متعددی در این زمینه برگزار کرده ایم. ما از سال ها پیش در حال گفت وگو با ادیان اسلام و یهودی هستیم. میان مسیحیت و اسلام موضوعات مشترک گفت وگو وجود دارد.» وی یک بار در مراسم یادبود کشتار یهودیان ساکن شهر تسالونیکی یونان که ادعا می شود در سال ۱۹۴۳ در اردوگاه های آلمان در خاک این کشور کشته شده اند سخنرانی کرد. حضور وی در مراسم افتتاح کنفرانس گفت وگوی رهبران مسیحی ارتدوکس و یهودی و همچنین بازدید وی و همراهان از موزه یهودیان مقیم این شهر موجب تعجب محافل داخلی و مستقل یونان شد.