فرصت جهانى‌شدن

با تشکیل گروه کارى ایران در WTO، بار دیگر چالش مذاکره با آمریکا جان مى گیرد. ایران که سال ها است از مذاکره با آمریکا سرباز زده، این بار در قالبى اقتصادى، این مذاکرات را پیش روى خود مى بیند. در صورت درخواست آمریکا براى حضور در گروه کارى ایران- که بنابر تجربیات گذشته WTO بسیار محتمل است- براى اولین بار این دو کشور باید در دو سوى میز مذاکره و روبه روى یکدیگر قرار گیرند. مذاکره اى که مى تواند به کاهش مخاصمات و کسب امتیاز براى ایران یا تشدید تشنجات و اخلال در پیوستن ایران به سازمان تجارت جهانى منجر شود. این نکته اى است که عبدالحسین وهاجى معاون امور بین الملل وزارت بازرگانى چندان تمایلى به بحث در مورد آن ندارد. وهاجى که در دهه گذشته همواره یا شخص اول بازرگانى ایران بوده و یا در جایگاه دوم قرار داشته، به تمامى سئوالات درخصوص فرآیند الحاق ایران به WTO پاسخ مى گوید اما وقتى سئوال به بحث مذاکره ایران و آمریکا مى رسد، مى گوید بحث هاى سیاسى را عمده نکنید و تاکید مى کند: «در حال حاضر با آمریکا مذاکره تجارى و اقتصادى داریم. ما به آمریکا کالا صادر مى کنیم و از آنها کالا دریافت مى کنیم. ایران محدودیت روابط اقتصادى با آمریکا ندارد.» گفت وگوى شرق با عبدالحسین وهاجى را بخوانید:

اجلاس اخیر وزراى سازمان تجارت جهانى، اولین اجلاسى بود که بعد از عضویت ناظر ایران در WTO برگزار مى شد و از این رو براى ایران از اهمیت ویژه اى برخوردار بود تا آنجا که ایران در حد وزیر در این اجلاس شرکت کرد. بفرمایید مهمترین دستاورد این اجلاس براى کشور چه بود؟
اجازه بدهید من به عقب تر برگردم و کمى در مورد مسائل پیش از اجلاس اخیر صحبت کنم. به این ترتیب امکان جمع بندى اجلاس هنگ کنگ هم فراهم مى شود. بحث ورود ما به سازمان، بسیار طولانى و قدیمى است. کشور سال ها براى ورود به سازمان انتظار کشیده و در این مدت خودش را آماده مى کرده است. از سال ۷۱ زمانى که ایران عضو ناظر گات بود، به دولت پیشنهاد شد که ایران عضو دائم شود. در آن زمان خود من وزیر بازرگانى بودم و پیشنهاد مذکور را ارائه کردم. آقاى هاشمى گفتند چون تمامى دستگاه ها درگیر قضیه نیستند، نظرات تمام دستگاه ها را اعم از موافق و مخالف جمع کنید تا براساس آن اقدام کنیم. نظر ایشان در آن زمان کاملاً مثبت بود اما تاکید داشت که نظر دستگا ه هاى مختلف را بداند. بعد از اینکه ایشان دستور دادند وزارت بازرگانى محوریت کار را عهده دار شود، جلسات متعددى تشکیل شد. از همه دستگاه ها نظرخواهى شد که در صورت الحاق به GATT چه اتفاقى در حیطه کاریتان رخ مى دهد.
این جلسات زمان زیادى برد. حوالى سال ،۷۴ گزارش کامل شده و به دولت داده شد. سال ۷۴ با پایان دور اروگوئه مقارن بود. در آن دور حدود ۸ سال در خصوص یارانه ها و سایر مسائل جمع بندى شد تا همه نتایج به سازمان جدید منتقل شود. در آن زمان گات به WTO تبدیل شد و براساس اساسنامه سازمان تجارت جهانى عضویت تمامى کشورها لغو شد.

در خصوص دور اروگوئه گفتید و تبدیل آن به WTO در دور اروگوئه ایران هیچ فعالیتى نداشت در حالى که در ۴ سال آخر مذاکرات اروگوئه آقاى هاشمى نظر مثبت داشته و شما هم خودتان پیشنهاد عضویت دائم را دادید.
از زمان عضویت ناظر ما در گات، وقتى به سوابق نگاه کنید ایران هیچ گاه فعال نبوده است. یعنى از دهه ۴۰ که ایران عضو ناظر شد تا سال ۷۴ (بعد از انقلاب) بحث برون مرزى جایگاهى در فعالیت هاى اقتصادى کشور نداشت. بعد از جنگ تحمیلى فعالیت برون مرزى راه اندازى شد که سرآغازى بود براى توجه به عضویت در گات. حضور نماینده کشور سرآغازى بود براى توجه به عضویت در گات. حضور نماینده کشور در یک سازمان منوط به آن است که نماینده خط دهى روشنى در سازمان داشته باشد. صرف حضور در دور مذاکرات گات و عضو ناظر بودن، مشکلى را از کشور حل نمى کرد. به همین دلیل تصمیم بر آن شد که وضعیت کشور بررسى شود. در آن مقطع چون سابقه حضور در مذاکرات را نداشتیم، عملاً حضورمان در مذاکرات دور اروگوئه هم تاثیرى بر عضویت مان نمى گذاشت. به هر حال بعد از بررسى مطالعاتى تقاضاى ما آنقدر دیر به سازمان داده شد که به مقطع تبدیل گات به WTO رسیدیم.

شما پیش و بعد از انقلاب را مقایسه کردید و گفتید از دهه ۴۰ ایران فعال نبوده است. در حالى که نمى توان این دو دوره را مقایسه کرد. پیش از انقلاب، ایران از امتیازاتى که آمریکا و برخى کشورهاى غربى به اعضا مى دادند برخوردار بود. بنابراین، اینکه چندان پیگیر عضویت در گات و پذیرفتن محدودیت هاى آن نباشد، توجیه داشت.
اصلاً بحث آمریکا مطرح نیست. اینکه مى گویید قبل از انقلاب آمریکا با ما همراهى مى کرد، در بحث عضویت ما دخیل نیست. هدف گات فراهم کردن تسهیلات تجارى بود و پایین آوردن تعرفه ها به نحوى که دسترسى کشورها به بازار یکدیگر آسان تر شود. در گات بحث خدمات و مالکیت فکرى مطرح نبود اما در WTO این دو مورد هم اضافه شد.

منظور من برخوردارى از تعرفه هاى پایین تر گات براى اعضا بود. ایران از این کاهش تعرفه ها برخوردار بود.
نه لزوماً. خود مکانیسم اقتصادى ایران عمل مى کرد. از یک سیاست بین المللى که به ایران ابلاغ شود و یا ایران خود را با آن همراه کند، تبعیت نمى کردیم. هر کشورى براى خود سیاستى تعیین مى کرد که ایران هم از آن مستثنى نبود. گرچه سیاست هاى تجارى و اقتصادى قبل از انقلاب، سیاست هاى باز و آزاد بودند. برگردیم به اینکه در سال ۷۴ که مجموعه نظرات دستگاه ها تهیه شد، تقارن پیدا کرد با تبدیل گات به WTO. در آن زمان عضویت کشورها در گات لغو شد و باید کشورها براى عضویت در WTO تقاضاى عضویت مى کردند. گرچه این قضیه حالت صورى داشت، ترکشش به ما اصابت کرد. عضویت ناظر ایران لغو شد و براى تقاضاى مجدد پشت در ماندیم. بحث هایى پیش آمد که حدود ۹ سال طول کشید و سرانجام در بیست و دومین نشست شوراى عمومى، عضویت ناظر ما پذیرفته شد.

دلیل مخالفت با عضویت مجدد ایران، تنها ممانعت آمریکا بود؟
بله مخالفت آمریکا و اعلام صریح آن توسط نماینده آمریکا، علت اصلى بود. شاید کشورهاى دیگرى هم با عضویت ما مخالف بودند، اما آن را صریح اعلام نمى کردند. مخالفت آمریکا در شوراى عمومى اینطور مطرح مى شد که باید مسئله را بررسى کنند و در مورد آن نظرسنجى صورت بگیرد. در شوراى عمومى به دلیل اصل اجماع، با وجود مخالفت آمریکا، درخواست ما رد مى شد. ترغیب سایر اعضا براى اظهارنظر هم راستا با درخواست ما حدود ۴ سال طول کشید تا سال ۷۸ ما لابى کردیم و اواخر ۷۹ و اوایل ،۸۰ درخواست ایران به شوراى عمومى رفت. مراحل اجرایى عضویت به این ترتیب است که تقاضا به دبیرخانه مى رود. دبیرخانه درخواست را به شوراى عمومى مى دهد. در صورت تصویب شوراى عمومى، کشور مورد نظر به عضویت ناظر سازمان در مى آید. ما ۴ سال و اندى پشت در دبیرخانه ماندیم وقتى تقاضاى ما به شوراى عمومى رفت، ۲۲ نشست که فواصل هرکدام از دیگرى حدوداً ۲ ماه بود، برگزار شد و در نشست بیست و دوم که در ۵ خرداد سال جارى برگزار شد، به عضویت ناظر درآمدیم.

در ۴سال و اندى که ایران در حال لابى کردن بود، آیا الحاق ایران به WTO از یک استراتژى اقتصادى به یک استراتژى سیاسى تبدیل شد؟
بحث عضویت ما در سازمان در آن مقاطع دو وجه داشت. چون روند کار ما طورى بود که احساس مى کردیم رفتارهاى سیاسى بر آن تاثیر مى گذارد، دستگاه دیپلماسى کشور هم فعال شد. فعالیت ها و لابى هایى که صورت گرفت، عمدتاً از طریق دستگاه دیپلماسى بود. این لابى ها در مورد جلب حمایت سایر کشورها از عضویت ایران در سازمان بود. وقتى از بعد دیپلماسى کار ما به نتیجه رسید، کار معطوف به بررسى هاى اقتصادى و مراحل اجرایى شد. کارهایى که انجام گرفت به این ترتیب بود که بعد از جمع بندى اولیه و تقدیم آن به دولت…

که در زمان آقاى هاشمى بود؟
بله، در همان زمان دفتر نمایندگى تام الاختیار تجارى هم تاسیس شد و مبناى کار آن را ورود به بحث هاى تجارى و اقتصادى و همراه کردن اطلاعات با سازمان جهانى تجارت گذاشتیم. این کارها انجام گرفت. هسته مرکزى تشکیل شد و کارشناس هاى داخلى و خارجى دعوت شدند و برخى نیروها براى تربیت شدن به خارج رفتند. الان پس از ۹سال به جایى رسیدیم که هسته مرکزى تشکیلات ما به روز است.

پیش از پرداختن به این بحث این نکته را بگویید که پس از ۴سال تقاضاى مکرر، چطور نظر آمریکا تعدیل شد تا تقاضاى ما را براى بررسى بپذیرند؟
فشار کشورهاى در حال توسعه موجب شد ما با این کشورها لابى هایى داشته باشیم که نتیجتاً باعث شد، این کشورها به صورت یک مجموعه به بررسى مطرح شدن درخواست ایران بپردازند. پس از آنکه این کشورها علت العلل مشکل را مخالفت آمریکا تشخیص دادند به دبیرخانه براى پذیرفتن تقاضاى ایران فشار آوردند.

این فشار در قالب صدور بیانیه بود یا کشورهاى در حال توسعه هم به مذاکره پرداختند؟
نمى توانم بگویم بیانیه، اما یادداشت هایى ردوبدل شد. در اظهارات علنى و روشن در شوراى عمومى حمایت از ما طرح مى شد تا اینکه در ۵ خرداد ۸۴ عضویت ناظر ما پذیرفته شد. در این مدت ایران به جایى رسیده است که هسته مرکزى بسیار قوى تشکیل داده و به طور قاطع مى گویم، هیچ جاى دیگرى در کشور وجود ندارد که بتواند در حد هسته مرکزى مستقر در وزارت بازرگانى اظهارنظر کارشناسى بکند. وظیفه ما این است که بتوانیم در هسته مرکزى انتقال و انتشار مطالب، پشتیبانى کارشناسان و فعال کردن دستگاه ها را دنبال کنیم. منظورم از هسته مرکزى، دفتر نمایندگى تام الاختیار تجارى است. از حدود شش سال گذشته، جلسات مشترک میان وزارت بازرگانى و دستگاه ها برگزار شده است. غیر از دفتر نمایندگى که دبیرخانه عضویت در WTO است، شوراى معاونان داریم که همه دستگاه ها در آن عضو هستند و به ریاست معاون وزیر بازرگانى فعالیت مى کنند. همچنین شوراى وزرا هم به ریاست وزیر بازرگانى تشکیل مى شود که مطالب جمع بندى شده شوراى معاونان را بررسى و تصویب مى کند. بعد از تصویب در صورت نیاز مصوبات به دولت مى رود و در صورت لزوم، مجدداً بحث به شوراى معاونان ارجاع مى شود تا مجدداً بررسى ها و تصمیمات لازم درباره آن صورت بگیرد. کارهایى که در این مقطع انجام گرفته، پروژه هایى است که با وزارتخانه هاى مختلف نهایى شده و وزارتخانه ها مکلف شدند درخصوص سوبسید و خدمات، مسائل بانکى و پولى، گمرک و مخابرات و حمل ونقل و… پروژه هایى را در چارچوب چگونگى الحاق به WTO طراحى کنند.

یعنى پروژه هایى تدوین شده که در مدتى مشخص ایران را براى الحاق به WTO آماده کند؟
بله، به نوعى همین طور است.

و پروژه ها زمان مشخصى براى انجام دارند که منطبق بر مدت زمان پیش بینى شده براى عضویت ایران در WTO است؟
بله، مدت زمان را توافق مى کنیم اما این زمان هم کم و زیاد شده و مى شود. برخى دستگاه ها خیلى جدى فعالیت کردند و برخى از برنامه زمانبندى عقب هستند. البته نمى توان زمان خیلى مشخصى را براى عضویت دائم ایران پیش بینى کرد. موضوعات متعددى هست که بر تصمیمات و روند مذاکرات تاثیرگذار است. بنابراین اگر آن مولفه ها را خوب تعیین و تعریف کنیم و همراهى سازمان ها خوب باشد، طبیعى است که کار در زمان کوتاه ترى پیش مى رود. هر جا بعد کارشناسى و تبعات الحاق به WTO را در موضوعات مختلف ندانیم باید دست نگه داریم. الحاق بدون پشتوانه کارشناسى بسیار خطرناک است. پیوستن کشورى مثل الجزایر ۱۹-۱۸ سال طول کشیده، چون خودش مدت ها آمادگى پیش بردن بحث را نداشته، الحاق چین ۱۵ سال طول کشید چون با آمریکا درگیرى داشت. براى عربستان این زمان ۱۲ سال بوده و کشورى مثل قرقیزستان ظرف دو سال عضو شده و اقتصادش هم فروپاشیده است. بدون آمادگى وارد WTO شدن یعنى انتحار. از عقل به دور است که کشور بدون مطالعه وارد چنین سازمانى شود. اولین نکته خیلى مهم آن است که از اقتصاد ملى شناخت داشته باشیم. اگر بدانیم از بعد ملى، جایگاه اقتصادى ما کجاست ما مى توانیم آینده اقتصاد کشور و چگونگى همراهى آن را با اقتصاد بین الملل پیش بینى کنیم. شاه بیت مسائل ما براى عضویت در همین نقطه تشخیص، تبیین و هدف گذارى خلاصه مى شود. عضویت در سازمان یک تیغ دو لبه است که بدون آمادگى وارد شدن برگرداندن تیغ به سمت ما است و با آمادگى وارد شدن جهت دادن لبه تیغ به سمت مخالف. قصد من از عرض این مطالب مقدمه اى براى رسیدن به جمع بندى اجلاس هنگ کنگ است.

پروژه هایى که گفتید الان در چه وضعیتى هستند؟
برخى پروژه ها در حال انجام است.

تعریف پروژه ها یا مراحل اجرایى آن؟
هم تعریف و هم اجراى پروژه ها. برخى پروژه ها نهایى شده. مثلاً در بحث سوبسید و مسائل پولى و مالى، نظرات بانک مرکزى ارائه شده و پروژه به انجام رسیده است. پروژه بانک مرکزى عبارت است از تبعات ناشى از الحاق بانک در سیاست هاى پولى و مالى به WTO، در بحث سوبسید هم بخش کشاورزى پروژه خود را تهیه کرده است و چند پروژه دیگر هم نهایى است.
جمع بندى شما از پروژه هاى انجام شده چه بوده است؟
ما هنوز به جمع بندى پروژه ها نرسیدیم. یعنى هنوز فرصت ارزیابى طرح ها دست نداده است. فعلاً در حال جمع آورى نظرات دستگاه ها هستیم. بعد از اینکه نظرات اولیه را گرفتیم، باید روى نظرات، مذاکره کارشناسى انجام دهیم. باید ببینیم نقاط ضعف و قوت ما کجا است و سایر کشورهاى مشابه ما بعد از الحاق دچار چه تبعاتى شدند.

در حال حاضر با کدام کشورها تبادل اطلاعات کرده اید؟
عربستان، تونس و بحرین. کشورهاى دیگرى هم هستند که ساختار اقتصادى مشابه ایران دارند. قصد ما استفاده از تجربیات آنها است.

در ۱۳ سال گذشته از الحاق ۸۴ تقریباً همواره آهنگ طى مسیر الحاق آهسته و یا در مقاطعى تند شده که این تغییر آهنگ مستقیماً از دیدگاه مسئولان نشأت گرفته است. با توجه به تغییر دولت پیوستن به WTO با همان سرعت قبل دنبال مى شود؟
تاکنون از سوى دولت اعم از دولت آقاى هاشمى، خاتمى و احمدى نژاد دستورى مبنى بر تعلیق یا کند کردن مذاکرات دریافت نکردیم. شاید وزراى قدیم و جدید نظرات مجردى نسبت به مسائل اقتصادى از جمله الحاق داشته باشند، اما تاکنون این نظرات بر تصمیم ملى پیوستن به WTO تاثیر نگذاشته است.

حتى بر آهنگ فعالیت ها؟
تاکنون تاثیرى نداشته است.

یعنى حتى وزرایى که مخالف پیوستن به WTO بودند، سعى در فراهم کردن مقدمات الحاق دارند؟
بله، پروژه ها را دنبال مى کنند. اما در نظر داشته باشید که پروژه ها فعلاً در حد بررسى است. شاید تحت تاثیر دید منفى برخى وزرا، نتیجه تحقیقات آن دستگاه هم از منفى بودن پیوستن به WTO خبر دهد. یعنى در بررسى ها تحت تاثیر دید منفى رئیس دستگاه مورد نظر، نتیجه تحقیق به سمت دید منفى سوق پیدا کند. به هر حال پروژه ها تهیه شده و یا در حال نهایى شدن است. در حال حاضر تصویرى از گذشته داریم. چنین موردى از سال هاى گذشته و تاکنون در کشور وجود نداشته است. اجازه بدهید برگردیم به بحث عضویت ایران. بعد از اینکه عضو ناظر شدیم امکان شرکت در تمامى کمیسیون ها و نشست ها پیدا کردیم. ولى در تصمیم گیرى ها اعضاى ناظر حق راى ندارند. در واقع مطالبى که ما ارائه کنیم، جنبه مشورتى خواهد داشت. تا امروز به چند کمیسیون کارشناس و مدیر فرستادیم تا فضاى حاکم بر سازمان را به دست بیاورند. اینکه در جلسه حاضر باشیم و بحث هاى دوجانبه و چندجانبه را از نزدیک مشاهده کنیم یا اینکه پشت در باشیم و نتیجه کار را دریافت کنیم. دریافت اطلاعات از درون و بیرون کمیسیون یکسان نیست. خوشبختانه ورود ما به سازمان در مقطعى قرار گرفت که قرار بود اجلاس وزرا هم برگزار شود. اجلاس اخیر که ما هم در آن حضور پیدا کردیم. ما هیچ تجربه اى از فعالیت اعضا در چنین اجلاس گسترده اى نداشتیم.

اگر پذیرش عضویت ناظر با اجلاس وزرا همراه نمى شد، ایران حضور فعال را انتخاب نمى کرد؟
ببینید، صدها کمیسیون در راستاى امور اجرایى تشکیل مى شود، از خلال بحث ها، جمع بندى هایى حاصل مى شود. نتایج به شوراى عمومى مى رود. در صورت به توافق رسیدن شورا، پکیج مورد نظر به دست مى آید و به شوراى وزرا مى رود. اما کار کارشناسى در کمیسیون ها و شوراى عمومى انجام مى شود. عضویت ما با جلسه شوراى عمومى هم همراه بود که از ایران نماینده ما شرکت کرد.

نماینده ایران چه کسى بود؟
از ایران آقاى امیدبخش مدیرکل دفتر نمایندگى تام الاختیار تجارى شرکت کرد. بعد از آن در اجلاس وزرا تقریباً همه کشورها و سازمان ها شرکت مى کردند. ۱۵۰ کشور عضو حضور داشتند. ۳۸ کشور ناظر و ۵۶ نهاد و سازمان بین المللى هم حضور داشتند. از بعد تجارى و اقتصادى از این نشست بزرگتر وجود ندارد. وسعت حضور سازمان ها و کشورها در اجلاس WTO، گاهى از حضور در سازمان ملل هم گسترده تر مى شود. حضور ما باعث شد تجربه جدیدى براى ما به دست بیاید و داراى شناخت شویم. شاید از بیرون این طور به نظر برسد که سازمان WTO تصمیم مى گیرد و اعضا باید تبعیت کنند. اما نکته قابل توجهى که در اجلاس براى ما روشن شد، این بود که کشورها از حق خود نمى گذرند. فعال بودن اعضا در کمیسیون ها، گروه بندى ها و… بسیار به چشم مى آمد. در واقع کشورها از ریزترین منافع خود نمى گذرند.

پس نگرانى کشورهاى در حال توسعه در مورد از دست دادن منافع در صورت عضویت در WTO نابجا است؟
بله، مگر آنکه کشورى ضعیف عمل کند که در آن صورت در سیستم جهانى حل مى شود. اما کسانى که سازمان را شناختند و فوت و فن مذاکره را مى دانند، مى توانند در هماهنگى با کشورهایى که مشکلات مشابه دارند، سهم خود را تبیین کنند. مثل حرکتى که کشورهاى آفریقایى در خصوص صادرات پنبه خود انجام دادند. بحثى که ۴ کشور اروپایى در ژنو شروع کرده بودند، در اجلاس هنگ کنگ تصمیم گرفته شد و نهایتاً مقرر شد تا سال ۲۰۰۶ تعرفه هاى واردات پنبه حذف شود. وقتى کشورها روى خواسته هاى منطقى خود پافشارى کنند، در کسب و تامین آن موفق خواهند بود.

اعتراض کشورهاى در حال توسعه به تعرفه ها در چه قالبى مطرح شد؟
بحث کشورهاى در حال توسعه در خصوص «دسترسى به بازار کالاهاى غیرکشاورزى» که اصطلاحاً NAMA خوانده مى شود، بود. کشورهاى توسعه یافته از کشورهاى در حال توسعه خواسته اند که تعرفه هایشان را کاهش دهند تا کالاهاى صنعتى به کشورهاى در حال توسعه وارد شود. از طرفى کشورهاى در حال توسعه در مقابل کاهش تعرفه ها، کاهش سوبسیدهاى کشاورزى کشورهاى توسعه یافته را خواستار شدند. در اجلاس عمومى، نماینده اتحادیه اروپا اظهار کرد که موضع اتحادیه اروپا تغییرى نکرده است. فرانسه هم بنابر شرایط کشورش از ادامه حمایت یارانه اى از کشاورزان خبر داد. در مقابل کشورهاى درحال توسعه هم اعلام کردند اجازه ورود کالاهاى صنعتى با تعرفه پایین را به کشورهایشان نمى دهند. در لحظات پایانى اما شوراى وزرا تصمیم گرفت سوبسید و یارانه مستقیم و غیرمستقیم کشاورزى را تا سال ۲۰۱۳ به صفر برساند. یعنى بعد از دور اروگوئه که بحث سوبسیدها مطرح بود (پس از ۲۰ سال) بالاخره، حذف حمایت هاى کشاورزى کشورهاى اروپایى به ثمر رسید. در مقابل موضوع دسترسى کشورهاى پیشرفته به بازار کشورهاى در حال توسعه هم تسهیل مى شود.

یعنى هر دو گروه کشورهاى توسعه یافته و درحال توسعه، یک گام عقب نشستند؟
بله، بلکه یک گام به جلو برداشتند. این مورد براى ما تجربه خوبى بود که مى شود فرصت ها را براى خودمان فراهم کنیم. باید براى برآوردن اهداف خود یارگیرى کنیم و یا در قالب سازمان هاى بزرگ مباحث را دنبال کنیم. ضمناً ما با یک جمع بندى از پیش تهیه شده در مورد الحاق فعالیت مى کردیم. بعد از قرار گرفتن در فضاى اجلاس، جدى بودن موضوع را بیشتر درک کردیم و ضریب حساسیت موضوع براى ما بیشتر شده است. باید بحث WTO در فضاى کشور باز شود. باید دوره آموزشى بگذاریم و به صورت فعال در مذاکرات و اجلاس ها شرکت کنیم.

علاوه بر برداشت هایى که از فضاى اجلاس داشتید، امکان مذاکره با سایر کشورها و آشنایى با مواضع آنها هم براى تیم اعزامى ایران فراهم شد؟ مهم ترین محورهاى مذاکرات آقاى میرکاظمى با سایر حضار چه بود؟
در کمیسیون هایى که کشورهاى عضو به صورت منطقه اى خاص خودشان داشتند نمى توانستیم شرکت کنیم. اما در برخى کمیسیون ها که مربوط به کشورهاى درحال توسعه بود شرکت کردیم. یا در جلسه غیررسمى مربوط به اوپک _ که هنوز عضو نشده _ شرکت کردیم. براى کشورهاى عضو اوپک بحث عضویت اوپک در WTO بسیار اهمیت داشت. بحث اصلى آنها این بود که در زمان عضویت اوپک جایگاه کشورهاى عضو حفظ شود. ملاقاتى هم با دبیرکل آنکتاد داشتیم که بتوانیم کمک هاى فنى بگیریم. دبیرکل اعلام آمادگى کرد که دوره هایى را براى کارشناسان ما برگزار کنند. همکارى ما با آنکتاد خیلى نزدیک تر شده است. آنکتاد پروژه اى تعریف کرده که براى الحاق به WTO، مطالعاتى انجام شود و براى تربیت نیروها به ما کمک کنند. وزیر هم مذاکرات دوجانبه اى با برخى کشورها داشت. البته ذکر این نکته مفید است که ما به دلیل آنکه عضو دائم نبودیم، هنوز جایگاه لابى کردن در این اجلاس را پیدا نکرده ایم. هنوز کمیته کارى مذاکرات ما تشکیل نشده است. ابتدا باید رژیم تجارى ایران به کمیته کارى مربوطه ارائه شود، بعد روى متن آن بحث کنیم.

براى تشکیل گروه کارى ایران، رئیس گروه کارى پیشنهاد شده؟
بهتر است این بحث باز نشود چرا که هنوز انتخاب ما نهایى نشده است. این تصمیم ما در کشور و سازمان WTO بازتاب گسترده دارد.

پیشنهاد شما به سازمان مطرح شده یا هنوز در حال بررسى هستید؟
بخشى از کار انجام شده. مجموعه اى را در نظر داریم که روى آن کار مى کنیم. پس از فعال شدن دبیرخانه و تعیین رئیس گروه، باید کشورهایى که مایلند عضو گروه کارى ما بشوند ثبت نام کنند و بعد مى توانیم وارد مذاکرات شویم. در آن زمان باید رژیم تجارى ما ارائه شده ترجمه شود و بین اعضا توزیع شود. اعضاى علاقه مند که عضو شده اند با ما مذاکره مى کنند.

این نگرانى وجود دارد که در این گروه کارى آمریکا و دیگر کشورهایى که براى ما حساسیت دارند عضو شوند و در مذاکرات خلل ایجاد کنند؟
ما نگران عضو شدن هیچ کشورى نیستیم. حضور در کمیته کارى براى هر عضوى فراهم است. حق هر عضو است که در هر مذاکره اى شرکت کند. بحث گروه کارى بحث کارشناسى است. آمریکا احتمالاً وارد مذاکره مى شود. آمریکا وارد کمیته کارى تمام کشورها مى شود، اعم از عربستان، روسیه، پاکستان و… در مورد ایران هم پیش بینى مى شود که ایران عضو گروه کارى شود.

اگر آمریکا وارد گروه کارى ما شود، ایران پس از سال ها با آمریکا سر میز مذاکره مى نشیند؟
خب ممکن است سر میز مذاکره تجارى بنشینیم، با آمریکا در حال حاضر هم مذاکره تجارى و اقتصادى داریم. ما به آمریکا کالا صادر مى کنیم و از آنها کالا دریافت مى کنیم. ما محدودیت روابط اقتصادى با آمریکا نداریم. ما با آمریکا فعالیت هایى در مباحث دانشگاهى و ورزشى داریم.

در مسیر و جایگاه فعلى هم دستگاه دیپلماسى در کنار تیم تجارى است؟
بله، لازم است که باشد. باید همه کنار هم باشیم. چون پشتوانه مذاکرات ما در گروه کارى مطالعاتى است که کارشناسان بخش هاى مختلف انجام مى دهند. ما فى البداهه نمى توانیم در مورد مسائل تخصصى مثل کشاورزى، صنایع و… صحبت کنیم ما نظرات کارشناسى را در گروه کارى مطرح مى کنیم.

گزارش رژیم تجارى ایران در چه وضعى است؟
آماده است.

کاملاً؟
تقریباً. ترجمه آن کامل نشده است. رژیم تجارى مجموعه قوانین کشور است. قوانین گردآورى شده، با دستگاه ها هماهنگى شده و آخرین تغییرات قوانین به دست آمده است.

سئوال آخر را مى خواهم در مورد دور دوحه بپرسم. مذاکرات دور دوحه در حال جریان است. آیا ایران از این پس در این دور از مذاکرات فعال تر از قبل حاضر مى شود؟
دور دوحه به چهار سال قبل برمى گردد. پیش از آن هم نشستى در سیاتل برگزار شده بود که با شکست مواجه شد. دلیل شکست هم مخالفت کشورهاى در حال توسعه بود. این کشورها در مقابل کشورهاى توسعه یافته موضع گرفتند که مجموعاً اجلاس را به بن بست کشاند. اجلاس بعدى در دوحه بود، در آن اجلاس کشورهاى در حال توسعه توافق کردند که خواسته هاى خود را در پکیجى تبیین کنند. این دور به دور توسعه نام گذارى شده است. در این دور مذاکرات تعرفه کالاى کشاورزى، دارو و کالاى صنعتى از موارد مورد بحث هستند که هنوز ادامه دارد. بعد از دوحه در نشست وزرا در مکزیک مجدداً با شکست مواجه شدند. این نشست که بحث هاى نشست دوحه را تعقیب مى کرد از جمله موضوعات سوبسیدها بود. یعنى بحث حذف سوبسید کالاهاى کشاورزى کشورهاى پیشرفته از زمان سیاتل با جدیت بیشترى دنبال شد و پس از شش سال در اجلاس هنگ کنگ به سرانجام رسید.

بعد از این، بحث چطور دنبال مى شود؟
الان کشورها در حال تهیه پکیج سوبسید و کالاهاى غیرکشاورزى و دارو هستند. به این مجموعه مى گویند پکیج جولاى.

از این پس ایران شرکت مى کند؟
بله، مى تواند شرکت کند.

منظور من توانستن نیست. منظور من خواستن بود.
ایران در اجلاس هنگ کنگ هم شرکت کرد چون این نشست ها براى ما درس هاى خوبى را به دنبال دارد.

برخى با استناد به اینکه ایران هنوز حق راى ندارد براى صرفه جویى در هزینه ها شرکت در نشست ها را به صلاح نمى دانند؟
ما این دید را نداریم. بنده مى گویم بحث به این مهمى که در سطح ملى مطرح است چیزى نیست که هزینه سفرهاى آن را ریخت و پاش بدانیم. شاید به ظاهر سفرهاى ما هزینه باشد اما هزینه این سفرها عملاً سرمایه گذارى در ورود به WTO است. بدون دادن این هزینه ها اقتصاد ملى جاى خود را پیدا نمى کند. ایران باید با شرکت در جلسات نسبت به مواضع کشورها، دیدگاه ها و شیوه مذاکرات تجربه و علم کافى پیدا کند. حضور فعال ایران حرکت الزام آورى است که دولت باید براى آن هزینه دهد.

روزنامه شرق
مترجم : بهناز صادق پور