جان رالز: از نظریه عدالت تا لیبرالیسم سیاسی

به عقیدۀ نویسنده مهم‌ترین رقیب تفکر دینی، لیبرالیسم است. او در این کتاب تلاش می‌کند لیبرالیسم رالزی را به عنوان یکی از مهم‌ترین کرایش‌های لیبرالیسم نقد کند. پیوند دادن عدالت و لبرالیسم، بررسی محتوایی عدالت و بحث دربارهٔ زمینه‌های سیاسی و اجتماعی عدالت، رالز را به اندیشمندی برجسته در تفکر لیبرال تبدیل کرده است.
این کتاب بجز مقدمه از پنج فصل تشکیل یافته است. مؤلف در مقدمه آن مقصود خود را از تألیف کتابی دربارهٔ اندیشه­‌های لیبرالی رالز، چالش با اندیشه‌­های رقیب و متفاوت در مقوله باز اندیشی فکر دینی و عرضه روزآمد آن معرفی می‌­کند و بدین ترتیب در‌‌‌‌ همان ابتدا اذعان می‌­‌کند که رقیب جدی تفکر دینی، لیبرالیسم است و سعی دارد در این کتاب لیبرالیسم رالزی را به عنوان یکی از رقبای تفکر دینی مورد نقد قرار دهد. گرچه در هیچ قسمتی از کتاب وی به تطبیق و مقایسه عناصر تفکر دینی و لیبرالی نپرداخته است. نقدهایی هم که ارایه شده هیچ­کدام از موضع تفکر دینی نیست، بلکه ذکر انتقادهای متفکران غربی نظیر هابرماس، سندل یا دیگر متفکران جماعت­‌گرا و لیبرال است. بنابراین گویی واعظی با تألیف این کتاب تنها قصد داشته یکی از رقیبان تفکر دینی را نقد نماید نه اینکه از لیبرالیسم رالزی دفاع کند. 
فصل اول با عنوان «اهمیت رالز در فکر لیبرالی معاصر» به معرفی رالز و اهمیت وی در تفکر لیبرال اختصاص یافته است. واعظی در این فصل در پی آن است که جایگاه رالز را به عنوان شاخص­‌ترین چهرۀ فلسفۀ سیاسی قرن بیستم تبیین نماید و به چرایی اقبال اندیشمندان و نظریه‌پردازان به عقاید وی بپردازد. 

طبق دیدگاه دکتر واعظی، در توجه صاحب‌نظران و اندیشمندان فلسفۀ سیاسی به آراء رالز سه عامل دخیل است: اول اینکه رالز توانست با پیوند دادن ارزش والای عدالت به لیبرالیسم جایگاه لیبرالیسم را تحکیم بخشد و این برای طرفداران این مکتب بسیار خوشایند بود. دوم تفاوت رویکرد رالز با متفکران لیبرالِ پیش از وی است. رالز با دور شدن از تحلیل صرف مفاهیم و معانی، به مباحث محتوایی عدالت پرداخت و به چگونگی استوار نمودن مبانی عدالت در جامعه پرداخت. و سوم، زمینۀ اجتماعی و سیاسی نظریۀ رالز در باب عدالت است. 

واعظی در ادامه این فصل به تشریح خصوصیات لیبرالیسم رالز پرداخته و یادآور می‌­شود که رهیافت رالز بیان روایت جامع فلسفی و اخلاقی از لیبرالیسم است با تکیه بر دو اصل آزادی و تفاوت. وی در ادامه به شرح مفاهیم رالز همچون وضعیت اولیه و پردۀ جهل می‌پردازد. 

فصل دوم این کتاب با عنوان «از نظریۀ عدالت تا عدالت سیاسی» به بررسی سیر آراء رالز از عدالت تا عدالت سیاسی اختصاص یافته است. در این فصل به این موضوع پرداخته شده که برخی صاحبنظران حیات فکری رالز را در باب عدالت به دو دوره اصلی تقسیم می‌­‌کنند: دوره اول تا قبل از سال ۱۹۸۲ و دوره دوم مربوط به بعد از سال ۱۹۸۲. که در دوره اول، رالز متقدم به دفاع اخلاقی از لیبرالیسم مشغول بوده، اما رالز متأخر در دوره دوم عدالت را تنها راه ­حلی سیاسی جهت تداوم نظمی می‌­داند که بر محور ارزش ­های حاکم بر فرهنگ سیاسی معاصر غرب است. 

در دوره دوم رالز از رویکرد پیشین خود فاصله می‌­ گیرد و اعلام می‌­ نماید که دیگر در پی تمهید اصول و مبانی فلسفی و اخلاقی برای لیبرالیسم نیست. واعظی از این موضوع با عنوان چرخش فکری یاد می‌­کند و می‌­گوید تحول فکری رالز و دست شستن از دعاوی پرطمطراق نظریه عدالت و اکتفا به تقریری صرفاً سیاسی از اصول عدالت برای هواداران تفکر وی بسیار مأیوس‌­کننده بوده است. واعظی سپس در ادامه این فصل عناصر فکری رالز را یک به یک بر می‌­شمرد و نشان می‌­دهد که هریک در دوره دوم حیات وی رنگ­باخته­‌اند. 

در فصل سوم مؤلف به بررسی نظریۀ عدالت به مثابه انصاف، یا به بیان دیگر رالز متقدم، پرداخته و در پی آن است که نشان دهد رالز در این نظریه دو هدف را دنبال می‌­ کرده است: اول بیان اصول و معیارهایی برای عدالت توزیعی و اجتماعی به منظور فراهم آوردن معیاری برای سنجش عادلانه بودن ساختارهای اساسی جامعه؛ و دوم ارایه مبانی فلسفی و اخلاقی جدیدی در برابر سلطه فرهنگی و اخلاقی مکتب نفع‌­انگاری، یعنی ارایه روایتی از لیبرالیسم که بجای ابتنا بر اصل نفع، بر اصول عدالت رالز استوار باشد. 

فصل چهارم تحت عنوان «نگرش انتقادی به رالز» دربرگیرنده ملاحضات شخصی واعظی بر اندیشه ­های عدالت اجتماعی رالز و برخی نقدهای صاحبنظران برجسته این حوزه است. واعظی در این فصل خطوط فکری رالز را در ده مورد تلخیص می‌­ نماید و سپس به انتقاد از آن‌ها می‌­ پردازد. 

در فصل پنجم تحت عنوان «تأملی در لیبرالیسم سیاسی»، تلقی رالز از عدالت سیاسی بر اساس کتاب لیبرالیسم سیاسی و فاصله گرفتن از نظریه عدالت مطرح و بررسی شده و در پایان به برداشت رورتی از لیبرالیسم سیاسی و نقدهای هابرماس بر رالز پرداخته شده است. 

از جمله انتقادهایی که بر برخی جنبه­‌های صوری این کتاب مطرح شده این است که از جمله عیوب آن عدم انسجام منطقی، تکرار بیش از حد پاره­ای مضامین و ذکر معادلات انگلیسی لغات در همهٔ­­ موارد مکرراً در خود متن و نه در پاورقی است.

اطلاعات کتاب‌شناختی:
واعظی، احمد. جان رالز: از نظریۀ عدالت تا لیبرالیسم سیاسی، نشر بوستان کتاب قم، ۱۳۸۴
منبع: سایت ترجمان

مطالب مرتبط