ضرورت آشنایی با روش تحقيق ، مبانی و اصول اوليه

مقدمه
در اين قسمت توضيحاتی پيرامون ضرورت آشنائی با روش تحقيق ، مبانی و اصول اوليه در تحقيق ارائه می گردد اتتظار می رود پس از مطالعه اين قسمت فراگير بتواند:
اهداف درس
شما درپايان اين قسمت بايد قادر باشيد:
* تحقيق به روش علمی را تعريف کند.
* چرا و چه زمانی تحقيق آغاز می شود؟
* انواع آنرا معرفی نمايد.
* فراگير همچنين متعقاعد خواهد شد برای بررسی های علمی و دقيق نيازمند يادگيری روش تحقيق علمی می باشد.
درس بعدی
*
بنظر می رسد در طول ساليان و از ابتدای حيات بشر ، انسان هميشه با تحقيق سروکار داشته است . آنچه در اينجا اهميت دارد آنکه تحقيقی می تواند راهگشا باشد که بر اساس اصول و موازين علمی صورت پذيرد.
*

تحقيق در لغت به معنای درست و راست گردانيدن،پيدا کردن ، يافتن ياجستجوی حقيقت آورده شده است. تعاريف بعمل آمده از تحقيق و پژوهش فراوانند. تحقيق به روش علمی را مجموعه مقررات و قواعدی دانسته اند که چگونگی جستجو برای يافتن حقايق مربوط به يک موضوع را نشان مي دهد.در جاي ديگر آنراحقيقت پژوهی ناميده اند وگروهی از دانشمندان اينگونه تحقيق راعملی منظم که در نتيجه آن پاسخ هائی برای سوالات مندرج در موضوع تحقيق بدست خواهد آمد تعريف کرده اند.
*
درهرصورت مشخص است که وجه اشتراک در همه اين تعاريق جستجوی حقيقت است و حقيقت يک پديده ذهنی است که با واقعيت ( يعنی وجود عينی ) مطابقت دارد.( هرچند ممکن است اين امر درعلوم تجربی صحيح باشد ليکن در علوم نظری چنين نيست) به هرحال مانيز در روش تحقيقی که بحث خواهيم کرد بدنبال يافتن حقيقت خواهيم بود. به صورت خلاصه منظور ما از روش علمی تحقيق، مجموعه قواعد و رويه ای است که محقق برای جمع آموری حقايق و واقعيت ها دنبال می کند تا سپس آنها را تفسير ، تبين و اثبات نمايد.
*
جان ديوئی معتقد است:” اولين مرحله تحقيق احساس وجود يک مشکل است؛ به اين معنی که پژوهشگر در کار خويش با مانع يا مشکلی روبرو گرديده است که در حل آن ابهام يا ترديد دارد و نمی تواند در مقابل آن ساکت بماند.” بنابراين اين نقطه آغازين در انجام هرگونه پژوهش يا تحقيقی بسيار مهم است و نقش آموزش افراد برای مسئله يابی که در برخی نظام های آموزش و پرورش برآن بسيار تاکيد می شود نيز از همين امر نشات می گيرد. هرچه ضرورت پرسش در هنگام تدريس برای فراگير بيشتر مطرح شود و از او خواسته شود تا ذهن خود را برای طرح سوالات بيشتر فعال سازد می توان انتظار داشت که در آينده نياز به تحقيق و پيشرفت در او ارتقا يابد. ( مثال)
*
اولين مرحله از تقسيم بندی تحقيق را می توان منوط به هدف از انجام تحقيق دانست.بدين صورت که آيا هدف از انجام تحقيق علائق علمی محقق است يا احتياجان عملی . بدين شکل که محقق برای موشکافی در تجربيات خود و ديگران ، کنجکاوی های علمی ويا الهامات وفرضيات علمی محض بنبال اجرای تحقيق است و يا اينکه هدف کسب اطلاعاتی است که بتواند مشکل يا مسئله فوری را حل نموده ويا زمينه را برای تصميمم گيری در مورد يک موضوع يا مسئله خاص فراهم نمايد. چنانچه هدف اول مد نظر باشد با تحقيق بنيادی يا Basic Research روبرو هستيم که در تعريف آن گفته ميشود: ” تحقيقی است که برای گسترش و بسط دانش يا علوم پايه در يک نظام و بخاطر فهم آن طرحريزی می شود.ممکن است همه يا بخشی از اين دانش در آينده کاربد داشته باظد ولی معمولا خود محقق در کاربرد نقشی ندارد.” اکا چنانچه تحقيق برای هدف دوم انجام شود آنرا تحقيق کاربردی يا Applied Research می نامند و در تعريف آن گفته می شود: ” اين نوع تحقيق برروی يافتن راه خل مسائل فوری با ماهيت عملی متمرکز می شود و بنابراين اين تحقيقات جنبه عملی داشته و معمولاخود محققين درکاربرد نتايج دخيل می باشند.”
*
بديهی است تقسيم بندی های متعدد ديگری برای روش های تحقيق وجو دارد که در ادامه مباحث مورد بررسی و بحث قرار خواهد گرفت.
*
آنچه در اين مقدمه اهميت دارد آنکه تخقيق از ديرباز با آدمی همراه بوده است و در طول تاريخ به شيوه ها و روش های مختلفی آنرا انجام داده است . چنانچه انسان با تحقيق آشنا نمی شد و و اقدام به انجام آن نمی کرد آيا دانش و علم انسان تا بدين پايه امروزی بود ، مسلما پاسخ منفی است ( من هميشه در کلاسهای خود برای دانشجويان اين جمله را ياد آوری می کنم که چنانچه دانشجو به اندازه استادش بداند هيچگاه نبايد توقع پيشرفت علم را داشته باشيم و اين واقعيتی است که نگاه به تاريخ علم و پيشينيان آنرا برای ما بيشتر مشخص خواهد نمود) بنابراين تحقيق هم از ديدگاه فردی و هم از ديدگاه اجتماعی يک ضرورت است و انسانی که جستجو و تحقيق را در زندگی خود نداشته باشد ، تصوری از رشد و تکامل هم برای او نمی توان داشت.علاوه براين ضرورت انجام تحقيق از ديگاه علمی نيز انکار ناپذير است چه “تحقيق را مايه حيات علم دانسته اند” و بدون انجام تحقيق علم همچون آبی که در حائی ماند باشد دچار گنديدگی و تبديل شدن به لجنزار خواهد شد.
درس بعدی
بيان مسئله تحقيق
در اين قسمت توضيحاتی پيرامون ضرورت آشنائی با روش تحقيق ، مبانی و اصول اوليه در تحقيق ارائه می گردد .
اهداف درس
شما درپايان اين قسمت بايد قادر باشيد:
* تحقيق به روش علمی را تعريف کنيد.
* به اين پرسش پاسخ دهيد که چرا و چه زمانی تحقيق آغاز می شود؟
* قادر باشيد انواع آنرا معرفی نمايد.
* شما همچنين متعقاعد خواهيد شد برای بررسی های علمی و دقيق نيازمند يادگيری روش تحقيق علمی می باشيد.

درس بعدی
*
بنظر می رسد در طول ساليان و از ابتدای حيات بشر ، انسان هميشه با تحقيق سروکار داشته است . آنچه در اينجا اهميت دارد آنکه تحقيقی می تواند راهگشا باشد که بر اساس اصول و موازين علمی صورت پذيرد.
*
تحقيق در لغت به معنای درست و راست گردانيدن،پيدا کردن ، يافتن ياجستجوی حقيقت آورده شده است. تعاريف بعمل آمده از تحقيق و پژوهش فراوانند. تحقيق به روش علمی را مجموعه مقررات و قواعدی دانسته اند که چگونگی جستجو برای يافتن حقايق مربوط به يک موضوع را نشان مي دهد.در جاي ديگر آنراحقيقت پژوهی ناميده اند وگروهی از دانشمندان اينگونه تحقيق راعملی منظم که در نتيجه آن پاسخ هائی برای سوالات مندرج در موضوع تحقيق بدست خواهد آمد تعريف کرده اند.
*
درهرصورت مشخص است که وجه اشتراک در همه اين تعاريق جستجوی حقيقت است و حقيقت يک پديده ذهنی است که با واقعيت ( يعنی وجود عينی ) مطابقت دارد.( هرچند ممکن است اين امر درعلوم تجربی صحيح باشد ليکن در علوم نظری چنين نيست) به هرحال مانيز در روش تحقيقی که بحث خواهيم کرد بدنبال يافتن حقيقت خواهيم بود. به صورت خلاصه منظور ما از روش علمی تحقيق، مجموعه قواعد و رويه ای است که محقق برای جمع آموری حقايق و واقعيت ها دنبال می کند تا سپس آنها را تفسير ، تبين و اثبات نمايد.
*
جان ديوئی معتقد است:” اولين مرحله تحقيق احساس وجود يک مشکل است؛ به اين معنی که پژوهشگر در کار خويش با مانع يا مشکلی روبرو گرديده است که در حل آن ابهام يا ترديد دارد و نمی تواند در مقابل آن ساکت بماند.” بنابراين اين نقطه آغازين در انجام هرگونه پژوهش يا تحقيقی بسيار مهم است و نقش آموزش افراد برای مسئله يابی که در برخی نظام های آموزش و پرورش برآن بسيار تاکيد می شود نيز از همين امر نشات می گيرد. هرچه ضرورت پرسش در هنگام تدريس برای فراگير بيشتر مطرح شود و از او خواسته شود تا ذهن خود را برای طرح سوالات بيشتر فعال سازد می توان انتظار داشت که در آينده نياز به تحقيق و پيشرفت در او ارتقا يابد. ( مثال)
*
اولين مرحله از تقسيم بندی تحقيق را می توان منوط به هدف از انجام تحقيق دانست.بدين صورت که آيا هدف از انجام تحقيق علائق علمی محقق است يا احتياجان عملی . بدين شکل که محقق برای موشکافی در تجربيات خود و ديگران ، کنجکاوی های علمی ويا الهامات وفرضيات علمی محض بنبال اجرای تحقيق است و يا اينکه هدف کسب اطلاعاتی است که بتواند مشکل يا مسئله فوری را حل نموده ويا زمينه را برای تصميمم گيری در مورد يک موضوع يا مسئله خاص فراهم نمايد. چنانچه هدف اول مد نظر باشد با تحقيق بنيادی يا Basic Research روبرو هستيم که در تعريف آن گفته ميشود: ” تحقيقی است که برای گسترش و بسط دانش يا علوم پايه در يک نظام و بخاطر فهم آن طرحريزی می شود.ممکن است همه يا بخشی از اين دانش در آينده کاربد داشته باظد ولی معمولا خود محقق در کاربرد نقشی ندارد.” اکا چنانچه تحقيق برای هدف دوم انجام شود آنرا تحقيق کاربردی يا Applied Research می نامند و در تعريف آن گفته می شود: ” اين نوع تحقيق برروی يافتن راه خل مسائل فوری با ماهيت عملی متمرکز می شود و بنابراين اين تحقيقات جنبه عملی داشته و معمولاخود محققين درکاربرد نتايج دخيل می باشند.”
*
بديهی است تقسيم بندی های متعدد ديگری برای روش های تحقيق وجو دارد که در ادامه مباحث مورد بررسی و بحث قرار خواهد گرفت.
*
آنچه در اين مقدمه اهميت دارد آنکه تخقيق از ديرباز با آدمی همراه بوده است و در طول تاريخ به شيوه ها و روش های مختلفی آنرا انجام داده است . چنانچه انسان با تحقيق آشنا نمی شد و و اقدام به انجام آن نمی کرد آيا دانش و علم انسان تا بدين پايه امروزی بود ، مسلما پاسخ منفی است ( من هميشه در کلاسهای خود برای دانشجويان اين جمله را ياد آوری می کنم که چنانچه دانشجو به اندازه استادش بداند هيچگاه نبايد توقع پيشرفت علم را داشته باشيم و اين واقعيتی است که نگاه به تاريخ علم و پيشينيان آنرا برای ما بيشتر مشخص خواهد نمود) بنابراين تحقيق هم از ديدگاه فردی و هم از ديدگاه اجتماعی يک ضرورت است و انسانی که جستجو و تحقيق را در زندگی خود نداشته باشد ، تصوری از رشد و تکامل هم برای او نمی توان داشت.علاوه براين ضرورت انجام تحقيق از ديگاه علمی نيز انکار ناپذير است چه “تحقيق را مايه حيات علم دانسته اند” و بدون انجام تحقيق علم همچون آبی که در حائی ماند باشد دچار گنديدگی و تبديل شدن به لجنزار خواهد شد.
* تمرين کلاسی
– پرسش شما در زمينه موضوع انتخابی برای تحقيق چيست؟
درس بعدی
هداف تحقيق
در اين درس شما با نحوه تدوين و ارائه اهداف تحقيق خود آشنا می شويد.
اهداف درس
شما درپايان اين قسمت بايد قادر باشيد:
* تعريف هدف و تقسيم بندی انواع آن را بيان کنيد.
* فوايد و خصوصيات اهداف رامشخص نمائيد.
* نحوه بيان اهداف را شرح دهيد.
* برای موضوع تحقيق انتخابی خود هدف اصلی و اهداف جزئی را بنويسيد.
درس بعدی
*
بدنبال نوشتن قسمت بیان مسئله تحقیق لازم است تا اهداف تحقیق را برشماریم. ابتدا باید به این سوال پاسخ دهیم که هدف چیست؟ به تعبیر دیگر باید مشخص نمائیم که انتظار داریم از اين مطالعه به چه نتایجی دست پیدا کنیم. درتعریف هدف گفته اند: ” هدف نقطه ای است که محقق قصد رسیدن بدان را دارد تا در آنجا به داوری بپردازد”. از سوی دیگر ” مقصود و منظور نهایی از تحقیق را نیز هدف دانسته اند.”چنانچه اهداف یک تحقیق بخوبی نوشته شود محقق در می یابد که نیاز به چه نوع اطلاعاتی دارد و از چه راههایی باید به جستجوی آنها بپردازد و این خود راه گشای نحوه انجام تحقیق نیز خواهد بود.
*
در تقسيم بندی اهداف تحقیق معمولا” بدینگونه عمل می شود:
*
اول” هدف کلی” که منظور همان موضوع تحقیق است که قصد مشخص نمودن آنرا داریم و به عبارتی آنچه در پایان مطالعه قصد رسیدن بدان را داریم ” هدف کلی” معمولا در یک جمله قابل فهم صریح و رسا و مختصر بیان می شود که برای خواننده گویا و قابل فهم است.(مثال1 )
*
در گونه دوم” اهداف جزئی یا اختصاصی” تحقیق بیان می شود. این اهداف از تفسیم یا شکستن ” هدف کلی” به اجزای کوچکتر بدست می آیند. اهداف جزئی راه رسیدن به ” هدف کلی” را قدم به قدم مشخص می نماید.(مثال 2 )
*
تنظیم اهداف چنانچه به خوبی صورت بپذیرد بر متمرکز ساختن مطالعه به جنبه های اساسی آن وجلوگیری کردن از جمع آوری اطلاعاتی که به آنها نیاز وجود ندارد، تاکید می کند.
*
چرا نوشتن اهداف مهم است و چه خصوصياتی بايد داشته باشند:
*
تنظیم اهداف برای یک مطالعه تحقیقی باید بر اساس ملاکهای مشخص صورت پذیرد که مهمترین آنها عبارتند از:
*
اهداف قابل حصول باشند. بدین شکل که مقصود و منظور محقق را بطور کامل برساند و توانایی سنجش موضوع را داشته باشد.
*
اهداف صریح و روشن بیان شوند. هیچگونه ابهامی در هدف قابل قبول نیست باید مشخص شود که دقیقا چه چیزی باید اندازه گیری شود.
*
اهداف باید قابل اندازه گیری باشند. تحقیق به روش علمی بر پایه اندازه گیری استواراست و بیان اهداف درقالب های قابل اندازه گیری کار مطاله را ساده تر می سازد.

*
توصیه می شود به هنگام تنظیم اهداف ویژه از الگوی زیر استفاده نمائید:
*
هدف یا هدف هایی رابرای تعیین نمودن ارزش کمی موضوع انتخاب کرده و بنویسید.
*
هدف یا هدف هایی را برای روشنگری در مورد موضوع انتخاب کرده و بنویسید.
*
هدف یا هدف هایی را برای تعیین علل احتمالی موضوع بنویسید.
*
در مطالعات کاربردی پیشنهاد می شود که یک هدف کاربردی در زمینه نحوه بکارگیری نتایج بنویسید.(مثال 3 )
*
نحوه بیان اهداف موضوعی مهم در نوشتن طرح تحقیق است.اصول زیر می تواند بعنوان راهنما مورد استفاده قرار گیرند:
*
اهداف رابا استفاده از افعال عملی که برای اندازه گیری و سنجش مناسب هستند بیان نمائيد. (افعال مناسب مانند: تعیین کردن،مشخص نمودن ، مقایسه کردن و افعال نامناسب مانند: درک کردن ، فهمیدن ، اعتقاد داشتن و… )
*
اهداف واقع بینانه بیان شوند که تحت شرایط کاری بتوان به آنها دست یافت.
*
اهداف دقیقا از آنچه مطالعه برای آن انجام می شود به صورت منطقی پیروی می کند.
*
اهداف به زبانی علمی، روشن ، صریح ودقیقاآنچه تصمیم به انجام آن داریم مشخص شود.
* تمرين کلاسی
– اهداف خود را برای موضوع انتخابی تحقيق بنويسيد؟

فرضيه يا سوالات مهم
• در اين قسمت توضيحاتی پيرامون ضرورت داشتن فرضيه و ويژگی های آن و نيز نحوه ارائه سوالات مهم در تحقيق ارائه می گردد .
اهداف درس
شما درپايان اين قسمت بايد قادر باشيد:
 تعريف فرضيه ، انواع آن وخصوصيات يک فرضيه خوب را بيان کنيد.
 توضيح دهيد فرضيه هاچگونه روابط بين متغيرها رابيان می کنند؟
 با ذکر مثال بيان کنيد سوالات مهم در کجا مطرح می شوند؟
 ويژگی ها و نحوه بيان سوالات مهم را مشخص نمائيد.
درس بعدی
________________________________________
• قدرت تصور در انسان يکی از ويژگيهای مهم می باشد اين قدرت به فرد امکان می دهد تا در مورد موضوعات مختلف بيانديشد، حدس بزند، تصوير ذهنی ايجاد کند و راه حل های مختلف پيشنهاد کند. در تحقيق به روش علمی که حول محور يک مسئله يا مشکل صورت می پذيرد، از اين قدرت تصور و حدس ذهنی برای تدوين يک يا چند فرضيه برای نتيجه تحقيق استفاده می شود. از اين رو می توان فرضيه تحقيق را يک حدس علمی يا پيش داوری دانست که بوسيله ی جمع آوری حقايقی که منجر به قبولی يا رد آن فرضيه می شود مورد آزمايش قرار می گيرد. به عبارت دیگر فرضيه را راه حل پيشنهادی محقق برای مسئله تحقيق و يا نتيجه تحقيق دانسته اند.
• گاهی اوقات از يک فرمول برای بيان فرضيه استفاده می شود، بدين شکل که:” اگر چنين و چنان رخ دهد چنين و چنان خواهد شد” . اين تعبير ساده و روان به محقق امکان می دهد تا بتواند در جريان تدوين مسئله تحقيق خود، فرضيه ای مناسب که به طور قطعی با کل پژوهش او در ارتباط خواهد بود، بيان نمايد. نکته با اهميت در اینجا آن است که محقق بايد دقت نمايد که در جريان انجام تحقيق ، او صرفا” قصد آزمايش فرضيه را دارد نه اثبات آن ، البته چنانچه در پايان تحقيق ،نتايج ، حاکی از اثبات فرضيه او بود می تواند آن موضوع به شکل يک بحث علمی مورد عنايت قرار دهد.
________________________________________
• در هنگام بيان فرضيه محقق به بررسی روابط بين متغيرها می پردازد. به طور متداول اين بيان به سه شکل صورت خواهد گرفت:
• بررسی رابطه علت و معلولی بين دو يا چند متغير( مثال)
• بررسی همبستگی و شدت آن بين دو يا چند متغير (مثال)
• بررسی و مقايسه ميزان تفاوت تاثير دو يا چند متغير بر يک يا چند متغير(مثال)
________________________________________
• محقق برای تهيه فرضيه مناسب تحقيق عمدتا از منابع علمی در اختيار خود کمک خواهد گرفت. يافته های علمی قبلی که در زمينه موضوع تحقيق انجام گرفته است يکی از منابع اصلی برای تهيه فرضيه است. همچنين تجربيات شخصی فرد محقق می تواند نقش مهمی را در اين زمينه ايفا نمايد. گاهی اوقات فرضيه هائی مبتنی بر خيال و با مطالب غير علمی، الهامات و پيشنهادات غير عادی هم مطرح می شود که در برخی موارد به نتايج خوبی نيز نائل گرديده است. (مثال)
________________________________________
• بيان يک فرضيه ممکن است به شکلی مثبت انجام شود که در آن رابطه بين دو يا چند متغير يا تفاوت بين آنها بصورت احتمالی وبه شکل خبری مثبت بيان می شود.( مثال)
• گاهی در فرضيه منکر وجود رابطه بين متغيرها شده و آنرا به شکل جمله خبری منفی بيان می نمايند. (مثال)
• ممکن است در فرضيه موضوع به شکل ضمنی مطرح شود. (مثال)
________________________________________
• ملاکهای مختلفی برای يک فرضيه خوب برشمرده اند که مهمترين آنها عبارتند از:
• روش ، معين و مشخص
• داشتن حدود مشخص ،کوتاه و مختصر
• قابليت اندازه گيری داشتن
• قابل فهم بودن (تعريف مناسب و خوب)
• بيان بر اساس تئوری ها و نظريه های موجود
• مرتبط بودن با عنوان تحقيق
________________________________________
• يک نکته قابل توجه در مورد دانشجويان بويژه در دوره های کارشناسی ارشد آن است که در نوشتن فرضيه برای طرح تحقيق خود دچار اين چالش می شوند که آيا در طرح تحقيق نيز بايد ” فرضيه آماری صفر يا خنثی (H0) ” و نيز” فرضيه تحقيق يا ( H1 ) ” را بنويسند يا خير؟ پاسخ آن است که در طرح تحقيق صرفا نياز به نگارش ” فرضیه تحقيق ” وجود دارد وبه ” فرضيه آماری خنثی يا صفر” که در آن هرگونه تفاوت يا تغييری رد می شود نداريم. در حاليکه در” فرضيه تحقيق ” پيش بينی و جهت گيری محقق نشان داده می شود. نکته دوم و ضروری آنکه ” فرضيه تحقيق ” را به دوگونه می توان نوشت:
• فرضيه دو دامنه: که اختلاف را بدون در نظر گرفتن سمت و جهت آن بيان می کند. (مثال)
• فرضيه يک دامنه : که جهت گيری محقق را در نوع تفاوت بيان می کند. (مثال)
________________________________________
• لازم است وقت نمايش که مطالعات تحليلی و تجربی به طور اصولی نيازمند به داشتن فرضيه هستند و اين يک الزام منطقی است ليکن در مطالعاتی که صرفا به صورت توصيفی انجام می شوند نيازی بداشتن فرضيه نيست بلکه در اين گونه موارد از سوالات مهم برای تدوين آنچه بايد مورد اندازه گيری قرار گيرد استفاده می نمائيم.
• فرضيه و سوالات مهم عمدتا از اهداف تحقيق حاصل می شود بويژه در مورد سوالات مهم بايد دقت نمود که با دقت در هدف نوشته شده بايد سوالاتی را تهيه نمود که با پاسخ بدانها بتوانيم به هدف موردنظر دست پيدا کنيم. بديهی است در مورد تحقيقات تجربی و تحليلی که معمولا حول يک سوال مشخص و رسيدن به پاسخ آن انجام می شود. فرضيه ما هم در همان مسير و در پاسخ به سوال تحقيق تدوين خواهد شد. نکته حائز اهميت در نوشتن سوالات مهم آن است که بايد دقت نمائيم در حد ضرورت سوالات را مطرح نمائي و چه جزئيات سوالات بايد در برگه پرسشنامه يا برگه مشاهده و يا برگه مصاحبه که بعدا توضيح خواهيم داد آورده شوند. (مثال)
________________________________________
• تمرين کلاسی
– فرضيه يا فرضيات شما در زمينه موضوع انتخابی برای تحقيق چيست؟

*
تعريف مفاهيم و متغيرها
در اين درس شما با نحوه تعريف متغير ها و مفاهيم در تحقيق خود آشنا می شويد.
اهداف درس
* چرا تعريف مفاهيم و متغير ها مهم است؟
* تعريف شرحی و عملی مفاهيم ومتغيرها چگونه انجام می شوند؟
* تعريف متغير و تقسيم بندی انواع آن
درس بعدی
*
مفهوم و متغير دو عنصر هستند که در اغلب تحقيقات حضوری تام و تمام دارند. در تحقيق به روش علمی يکی از حساسترين اقدامات تعريف صحيح و مناسب از اين دو عنصر می باشد. اهميت کار در اين مرحله به صورتی است که لازم است با توجه به ويژگی های تحقيق به روش علمی دو گونه تعريف بدست می دهيم. تعريف شرحی و تعريف علمی و اين دو تعريف را در مورد هر دو عنصر بايد ارائه کرد. تفاوت بين مفهوم و متغير در يک تحقيق شايد بسیار ظريف باشد. منظور از مفهوم آن عنصری از تحقيق است که محقق قصد اندازه گیری آن را ندارد ليکن بايد برای سايرين به طور مشخص آنرا تعريف نمايد تا ديگران منظور و مقصود محقق را از آن واژه يا مفهوم درک نمايند و متغير آن عنصری است در تحقيق که محقق دقيقا قصد اندازه گيری آنرا دارد و ضروری است ديگران درک مشخصی از آن بر اساس تعريفی که محقق ارائه می کند داشته باشند.
*
از همين جهت است که هم در تعريف مفاهيم و هم در تعريف متغيرها با دو گونه از تعريف روبرو هستيم. تعاريف شرحی عمدتا از لغت نامه ها دائره المعارف ها کتاب های مرجع و کتب درسی و… اقتباس می شود و تنها عنصر مورد نظر را تعريف نظری يا تئوری می نمايد. به عبارت ديگر تعريف يک مفهوم بوسيله مفاهيم ديگر که معمولا از مطالعات و نظریه های موجود نشات می گيرد و با بيانی علمی ارائه می شود.بديهی است در هنگام تعريف ذکر منبع مورد استفاده ضرورتی اجتناب ناپذير است. (مثال) اما در تعاريف عملی که به طور مشخص بر عهده محقق قرار دارد محقق آنچه را که از اين عنصر در اين تحقيق خاص مد نظر دارد بيان می کند. به بيان ديگر محقق به مشخص ساختن و تعريف نمودن آن متغير و تعين کردن عمليات و معيارهای تجربی که برای اندازه گيری و سنجش آن لازم است می پردازد. (مثال)
*
برای اينکه تعريف مناسبی از متغيرهای مورد بررسی ارائه نمائيم لازم است بدانيم متغيرها را در کجا می توان يافت. اگر نگاهی به اهداف جزئی که برای تحقيق خود تنظيم کرده ايم بياندازيم مشاهده می کنيم که چنانچه اهداف جزیی خود را به تعبيری ضرر نمائيم به معيارهائی دست خواهيم يافت که بدان وسيله می توانيم مشاهداتمان را در جامعه مورد مطالعه به صورت صحيح انجام دهيم و اين معيارها چيزی جز متغيرها نخواهد بود. بديهی است معيارهای دقيق برای سنجش مشاهدات نتایج دقيق تری را هم بدنبال خواهد داشت.
*
تعريف متغير : متغير مشخصه يک عنصر، پديده ، موجود زنده و يا هر چيزی است که قابليت تغيير داشته و می تواند مقادير مختلفی را بپذيرد. آنچه اهميت دارد آنکه بايد دقت شود در هر تحقيق ما متغيرهای خاص خواهيم داشت و اينگونه نخواهد بود که همه آنچه در يک مطالعه بعنوان متغير حضور دارند برای تحقيق نامطلوب است. از سوی ديگر نوع متغير عليرغم مشابه بودن عنوان از يک مطالعه به مطالعه ديگر ممکن است متفاوت باشد. (مثال)
*
متغير را براساس عوامل مختلف به گونه های متفاوتی تقسيم بندی می نمايد:
*
چنانچه اهداف تحقيق مد نظر قرار گيرند 2 گونه متغير خواهيم داشت:
*
متغير مستقل: آن متغيری است که محقق تاثير آن را بر ساير متغيرها مورد سنجش قرار می دهد. (مثال)
*
متغير وابسته: آن متغيری است که متغير مستقل بر روی آن اثر می کنند. (مثال)
*
متغير زمينه ای (جمعيت شناسی يا دموگرافيک) : در مطالعات بر روی جوامع انسانی برخی متغيرهای وابسته به جمعيت حضور دارند که سنجش آنها به نحوی مورد استفاده ما خواهد بود. اين متغيرها خصوصيات جامعه مورد مطالعه را به نحوه مطلوبی توصيف می کنند. (مثال)
*
متغير مداخله گر: آن متغيری است که بر روی رابطه علت معلولی بين دو يا چند متغير تاثير می گذارد و باعث قوی يا ضعيف شدن رابطه بين متغيرها از حد واقعی آنها می شود. (مثال)
*
اما شکل ديگر بر اساس خصوصيات متغير تقسيم بندی صورت بگيرد:
*
متغير کمی: و آن متغيری است که با عدد نمايش داده می شود. بديهی است اين متغير همچون تقسيم بندی معمول در اعداد به دو دسته متغير گسسته و پيوسته تقسيم خواهد شد که متغير پيوسته مقادير کسری را هم می پذيرد ولی گسسته اين امکان را ندارد. (مثال)
*
متغير کيفی: اين متغيری است که کيفيت صفات با آن معرفی می شود. (مثال)
*
متغير مرکب: متغيری را که از ترکيب دو يا چند متغير به وجود می آيد می نامند. (مثال)
*
در همين جاست که تعريف متغير آنهم به شکل علمی يا کاربردی ضرورت پيدا می کند. تعريف علمی بايد بر اساس ملاکهائی صورت بگيرد که مهمترين آنها عبارتند از:
*
قابليت انجام داشته باشند
*
دقيق و مشخص باشند
*
قابليت اندازه گيری داشته باشند
مقياس اندازه گيری (مقياس متغير)
در اين درس شما با نحوه تعيين مقياس اندازه گيری در تحقيق خود آشنا می شويد.

اهداف درس

* تعريف مقياس اندازه گيری و انواع مقياس ها
* خصوصيات يک مقياس اندازه گيری خوب
درس بعدی
*
يکی از ويژگيهای متغير قابليت اندازه گيری آن است. چنانچه از وزن به عنوان يک متغير نام ببريم بهترين راه اندازه گيری آن بر اساس کيلوگرم يا گرم می باشد در مورد قد هم سانتيمتر يا متر از عهده آن برمی آيد. اما در مورد رضايت بيماران از نحوه ارائه خدمات يا ميزان شنوائی يا ناتوانی و معلوليت از چه ملاکهائی بايد استفاده کرد. برای اندازه گيری يک عنصر نياز به مقياس اندازه گيری وجود دارد. مقياس اندازه گيری کمک می کند تا شما امکانی را برای اندازه گيری يک متغير تعريف نمائيد. برای اينکار لازم است با مقياسهای اندازه گيری متداول و مرسوم آشنا شويد. چهار دسته عمده از مقياس ها عبارتند از:
*
مقياس اسمی: اين مقياس شامل يک يا جند گروه با طبقه است که از نظر کيفی با هم متفاوتند اما بين گروهها هيچگونه ارجحيتی وجود ندارد. (مثال) ممکن است برای هر گروه يا طبقه شماره ای در نظر گرفته شود که ارزش ندارد بلکه جنبه” کد” يا شناسائی دارند.(مثال)
*
مقياس رتبه ای: اين مقياس نسبت به مقياس اسمی خصوصيت اضافه ای دارد که در بين گروهها از نظر متغير مورد نظر برتری وجود دارد اما اين برتری قابل سنجش و مقايسه با ساير گروهها نيست . گروهها هم يکسان نيستند. گروهها نسبت به هم روی پله های يک نردبان قرار گرفته اند. (مثال)
*
مقياس فاصله ای: در اين مقياس فاصله بين گروهها با هم مساوی در نظر گرفته شده است. اما صفر در اين مقياس فقدان خاصيت مورد نظر اندازه گيری نيست. اختلاف مساوی بين هرجفت از اعداد نمايانگر اختلاف مشابه در خصوصيت مورد اندازه گيری است. (مثال)
*
مقياس نسبی: در اين مقياس خصوصيت اضافی آن است که صفر دليلی برای فقدان خاصيت مورد اندازه گيری است و در نتيجه نسبت بين اعداد در اين مقياس همان نسبت مقدار خاصيت مورد اندازه گيری است.(مثال)
*
شما به عنوان محقق برای اندازه گيری متغير خود ضروری است تا دست به انتخاب مقياس اندازه گيری بزنيد. تعريف مقياس و نوع رده ها یا گروه هائی که در مقياس خود در نظر می گيريد بر عهده شماست که بايدمبتنی بر خصوصت علمی قدرت و رجحان مقياس باشد. نکته مهم آنکه قدرت و برتری مقياس های فوق بتدريج از مقياس اسمی به مقیاس نسبی افزايش می يابد و شما بايد هميشه از قویترين مقياس برای سنجش استفاده نمائيد. (مثال)
*
يک مقياس خوب بايد دارای ويژگيهای زير باشد:
*
علمی : بر گرفته ومتناسب با اصول علمی باشد.
*
جامع : : بتواند تمام موارد متغيررا شامل شود.
*
مناسب : برای اندازه گيری آن متغير باشد.
*
قوی : تلاش شود قويترين مقياس باشد.
*
غير قابل جمع : رده های مشترک نداشته باشد.
*
رده های کافی : موردی را فراموش نکرده باشيم.
*
رده های تعريف شده : گروهها و رده های آن تعريف شده باشند.
*
عملی : قابليت انجام داشته باشد.
روش هاي جمع آوري اطلاعات

يكي از اصلي تر ين بخش هاي هر كار پژوهشي را جمع آو ري اطلاعات تشكيل مي دهد. چنانچه اين كار به شكل منظم وصحيح صورت پذيرد‏ كار تجزيه و تحليل و نتيجه گيري از داده ها با سرعت و دقت خوبي انجام خواهد شد. براي جمع آوري اطلاعات در كارهاي پژوهشي چهار روش عمده را مورد استفاده قرار مي دهند.

اهداف درس

شما درپايان اين قسمت بايد قادر باشيد:

* با ذکر مثال بيان کنيد روش هاي جمع آو ري اطلاعات را بيان كنيد.
* محاسن ومعايب هر يك از روشها رابيان می کنند؟
* دلايل خود را براي برگزيده هرسك از روشها در طرح پيشنهادي خود توضيح دهيد.

استفاده از اطلاعات و مدارك موجود

*

در برخي تحقيقات اطلاعاتي كه بايد بعنوان داده مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار گيرند از پيش آماده هستند. بدين صورت كه محقق بدنبال اطلاعات جديد نيست بلكه مي تواند نسبت به جمع آوري اطلاعاتي كه از قبل تهيه شده اند و در پرونده هاي ( درمانگاهي ؛ بيمارستاني؛ ثبت احوال ؛ دانشجويي ؛ دانش آموزي ؛ مراجعين به مراكز مختلف ؛ شهرداري ها و… ) موجود است اقدام كند. ( مثال )
*

مزايا: به واسطه موجود بودن اطلاعات ارزان است. در وقت صرفه جويي مي شود. مهمترين مزيت آن امكان ارزيابي روند موضوع مورد بررسي در گذشته است كه در مطالعات گذشته نگر بسيار حائز اهميت است.
*

معايب: ناقص بودن و دردسترس نبودن اطلاعات از اشكالات عمده اين روش است. گاهي ملاحظات اخلاقي مانع از دستيابي به اطلاعات مورد نظر مي باشد. قديمي و كهنه بودن اطلاعات هم ممكن است در برخي موارد مطرح باشد.

مشاهده

*

از روش هاي جمع آوري اطلاعات است كه در آن رفتار مشخصات موجودات زنده اشيا و پديده ها با استفاده از ويژگي هاي گوناگون آنها ملاحظه و ثبت مي گردد. منظور از مشاهده ثبت دقيق تمام جوانب بروز حادثه ويژه يا رفتار و گفتار فرد يا افراد از راه حواس و يا ساير راه هاي ادراكي ( كمك گرفتن از ابزار خاص ) مي باشد. مشاهده منظم در تحقيق ضروري است بنابراين مشاهده بايد:
*

به هدف تحقيق مربوط باشد
*

برنامه و نحوه عمل آن از قبل مشخص و تنيم شده باشد
*

به طور دقيق و منظم ثبت شود
*

ميزان اعتبار و صحت انجام آن قابل سنجش و بررسي باشد

*

مشاهده به دو صورت مشاركتي و غير مشاركتي انجام مي شود. كه در مشاهده مشاركتي شخص مشاهده كننده در موضوع مشاهده شركت دار دو در همان جلب مشاهده صورت مي گيرد. ( مثال)در مشاهده غير مشاركتي مشاهده گر پديده مورد مشاهده را بدون آنكه خود دخالتي در آن داشته باشد ملاحظه مي كند كه اين روش خود به دو صورت انجام مي شود. در روش اول مشاهده گر پديده ها را به صورت آشكار ثبت مي كند ( مثال )و در نوع دوم مشاهده گر به صورت مخفيانه مو راد مورد مشاهده را ملاحظه و به ثبت آن مي پردازد.(مثال)

*

مشاهده ممكن است در هنگام تهيه طرح اوليه تحقيق نيز صورت پذيرد كه بدانن مشاهده مقدماتي گفته مي شود مشاهده ممكن است منبع اصلي جمع آو ري اطلاعات باشد و گاهي نيز براي تكميل يا اصلاح اطلاعاتي كه از روش هاي ديگر بدست آمده است استفاده شود. مشاهده ممكن است در مورد اشيا صورت بگيرد .(مثال)

*

مزايا: امكان بررسي جزئيات موضوع وجود دارد. مي توان صحت اطلاعات جمع آوري شده را با وسائل ديگر آزمايش كرد .براي جمع آوري اطلاعات زمينه اي مناسب است. در زمان كوتاه اطلاعات زيادي بدست مي آيد و اعتبار علمي اطلاعات بالاست.
*

معايب: حضور مشاهده گر مي تواند بر روند فعاليت مورد مشاهده تاثير گذار باشد. تمايلات شخصي مشاهده گر و ميزان توانائي او در مشاهده و ثبت دقيق فعاليت مورد مشاهده ممكن است تاثير گذار باشد. عوامل محيطي بر نوع و روش گرد آوري اطلاعات موثر است. استاندارد كردن و طبقه بندي اطلاعات مشكل است ( بويژه در ثبت رفتار انساني ) .مشكلات اخلاقي در مشاهده اعمال شخصي وجود دارد. براي نمونه هاي زياد وقت گير و پر هزينه است.
مصاحبه
*
مصاحبه يكي از روش هاي جمع آوري اطلاعات است كه در آن به صورت حضوري ياغير حضوري از افراد يا گروهي ار آنان پرسش مي شود. نكته مهم آن است كه سوالات مصاحبه از پيش انديشيده شده و تعيين شده است. آنچه مصاحبه را به صورت هاي مختلف طبقه بندي مي كند ميزان انعطاف پذيري آن و يا نحوه اجراي آن است. مصاحبه را يكي ازروش هايدانسته اند زيرا در هنگام مصاحبه امكان نحريك آزمودني برايعات بنيادي براي جكع آموري اطلدادن پاسخ وجود دتوضيح موضوع راروشن ساخت. ارد و نيز مي توان در صورت ابهام با

مهمترين انواع مصاحبه به شرح زير عنوان شده اند:

*

– مصاحبه انعطاف پذير يا آزاد : در اين نوع چارچوب وحدود پرسش ا براي كصاحبه گر مشخص است لي زمان و توالي پرسش به سليقه مصاحبه گر بستكي دارد. دراين حالت رفتار آزمودني طبيعي تر است و اطلاعات واقعي تري بدست مي آيد. مصاحبه گر مي تواند سوالات اضافي نيز طرح كند. ا ين روش براي تحقيق هائي با مقياس كوچك ‏، مطالعات كيفي و يا مصاحبه با اشخاص و گروههائي كه اطلاعات اصلي از آنها بدست مي آيد ، مناسب است. هدف در اين گونه مصاحبه ها جمع آوري اطلاعات عميق و كيفي است. ( مثال)
*

مصاحبه با انعطاف پذيري متوسط يا منظم : در اين نوع مصاحبه ، مصاحبه كر از پرسشنامه اي با پرسش هاي مشخص و با توالي ثابت استفاده مي كند ، اما معمولا پطسش ها به صورت باز هستند. تلاش مي شود شرايط براي همه يكنواخت نگه داشته شود.هدف در اين جا جمع آوري اطلاعات كمي و سطحي است. ( مثال)
*

مصاحبه با انعطاف ناپذيريا پرسشنامه همراه با مصاحبه : مصاحبه گرازپرسش نامه اي با پرسش هاي مشخص و با توالي استاندارد استفاده مي كند. پاسخها ثابت و از قبل پيش بيني و طيقه بندي شده اند و معمولا پرسش ها به صورت بسته هستند. اين روش در مطالعات بزرگ و زماني كه پژوهشگر از تنوع پاسخ ها اطلاع دارد بكار مي رود.
نكات مهم در موردانجام مصاحبه
*
تكلم ا زبان شخص مصاحبه شونده
*
آشنائي مصاحبه گر با اهداف و روش طبقه بندي و ارزش گذاري پاسخ ها
*
دخالت ندادن تمايلات شخصي مصاحبه گر
*
ايجاد شرايط يكسان براي همه
*
كسب اجاره درهنگام استفاذه از دستگاه ضبط صدا
*
جلب اعتماد مصاحبه شونده
*
رعايت مقام وموقعيت اجتماعي افراد
*
بيان توضيحات كافي قبل از شروع مصاحبه
*
ارائه آموزش به مصاحبه گران پيش از انجام مصاحبه
مزاياي مصاحبه
*
قابليت استفاذه براي كم يا بي سوادان و كودكان و بيماران
*
امكان روشن كردن مفهوم سوالات
*
در مقايسه با مشاهده بدست آمدن درصد بيشتري از پاسخ ها
معايب مصاحبه
*
وقت گير و پرهزينه

در مقايسه با روش مشاهده ثبت وقايع ناقص تر است
*
طبقه بندي و تجزيه و تحليل اطلاعات در هنگامي كه سوالات باز هستند مشكل است
*
تورش مصاحبه گرو دخالت دادن نظرات شخصي
پرسشنامه

پرسشنامه شامل دستهاي از پرسش هاست كه برطبق اصول خاصي تدوين گرديده است و به صورت كتبي يه افراد ارائه مي شود و پاسخگو بر اساس تشخيص را خود جواب ها رادر آن مي نويسد. هداطلاعات معين در مورد موصوعي مشخص است.ف از ارائه پرسشنامه هخذ بزرگ بودن گروه يا جامعه مورد مطالعه يكي از دلايل مهم براي استفاده از پرسش نامه است چه امكان مطالعه نمونه هاي بزرگ را فراهم مس آورد. كيفيت تنظيم پرسشنامه دربست آمدن اطلاعات صحيح و درست و قابل تعميم بسيار با اهميت است.

بر اساس نحوه اجراي پرسش نامه و نيز نوع سوالات آن مي توان آنرا به دستجات متفاوت تقسيم نمود.
– طبقه بندی بر اساس ماهيت پرسشنامه :

پرسشنامه باز: در اين نوع پرسشنامه با سوالات باز روبرو هستيم.در اينجا پاسخگو مي تواند بدون محدوديت هرپاسخي را كه مد نظرش باشد در مورد ان پرسش بنويسد و يا در آن زمينه توضيح دهد. در اينگونه سوالات ، اطلاعات دقيق تر، كامل تر و داراي ارزش بيشتر هستند ولي طبقه بندي و نتيجه گيري از آنها مشكل تر و له تجربه زياد نيازمند است.-

پرسشنامه بسته : پرسش هاي بسته در اين نوع پرسشنامه ارائه مي شود.براي هر پرسش تعدادي گزينه و پاسخ انتخاب شده است كه فرد پاسخ دهنده بايد يكي از آنها رابه عنوان پاسخ بگزيند.هريك از پاسخ ها به گونهاي تنظيم شده است كه در عين منطقي بودن براي ان سوال از پاسخ مربوط به ديگر سوالات مجزاست. دز ايجا پاسخ ها را مي توان به سرعت نوشت و تجزيه و تحليل و طبقه بندي پاسخ ها نيز ساده تر است اما اطلاعات به دقت و كاملي پرسش نامه باز نيست.
– طبقه بندي بر اساس نحوه اجرا

پرسشنامه همراه با مصاحبه : اين پرسشنامه همان مضاحبه انعطاف ناپذير است كه به صورت حضوري پرسشها از افراد پرسيده مي شود و پاسخ ها ا پرسشگر در برگه پرسشنامه وارد مي كند.

پرسشنامه خود ايفا : پرسشنامه در اختيار فرد يا گروه قرار مي گيرد و فرد به تنهائي و يا به صورت گروهي يه پرسش ا پاسخ مي دهند .

پرسشنامه پستي : پرسشنامه براي افراد از طريق پست ارسال مي شود . فرد پس از تگميل آنرا براي محقق عودت مي دهد.

پرسشنامه الكترونيك : در اين نوع از پرسشنامه كه به تازكي موارد استفاده از آن گسترش يافته است ، محقق با استفاده از شبكه هاي اطلاع رساني و اينترنت ، اقدام به ارسال پرسشنامه الكترونيك براي افراد مي كندو افراد پاسخ ها ا در همان پرسشنامه وارد و با پست الكترونيك براي محقق باز مي گردانند.در برحي موارد ممكن است افراد نسخه اي از پرسشنامه را چاپ گرده و بعد از پاسخگوئي به شكل پستي باز گردانند.
– نكات مهم در طراحي پرسشنامه

داشتن يك مقدمه رسا ، جذاب و واضح در ابتداي پرسشنامه

وجود پرسش هاي قابل فهم و خالي از ابهام

خودداري از پرسش هاي طولاني و وقت گيرو دوپهلو

خودداري از واژه ها و لغات نامانوس و نامفهوم

طراحي پرسشنامه زيباودوراز كلمات زشت و زننده و تا جاي ممكن دوستانه

محدود بودن پرسش هاي زمينه اي

قرار دادن پرسش هاي جساس و مهم در پايان پرسش نامه

هر سوال فقط به يك موضوع اختصاص داشته باشد

استفاده از پرسش هاي باز و بسته به همراه هم

قرار دادن تمام پاسخ هاي ممكن براي پرسش هاي بسته
مزاياي پرسشنامه

عدم نياز به شحص مصاحبه كننده ، بنابراين عدم تاثير وجود جنين شخصي

ساده و ارزان

سادگي طبقه بندي و تجزيه و تحليل

دقت يشتر پاسخ ها بواسطه محرمانه ماندن افراد

امكان تنجام مطالعات بزرگ

يكسان بودن شرايطردر زمان تكميل
معايب پرسشنامه

عدم قابليت استفاده براي بي سوادان

درك نكردن مفهوم سوال