تحلیل گفتمان و تاریخ

یکی از بازدیدکنندگان سوالی درباره رابطه روشهای تحلیل گفتمانی و مطالعات تاریخی مطرح کرد. مایلم نکاتی را در این خصوص عرض کنم.
در این که روشهای تحلیل گفتمانی می تواند در سطوح مختلف به مطالعه تاریخ کمک کند تردیدی نیست. هر جا که به نوعی با کاربرد زبان سر و کار داشته باشیم تحلیل گفتمانی می تواند به کمک ما بیاید. با توجه به این که در مطالعات تاریخی نیز همیشه با شواهد تاریخی ای سروکار داریم که در قالب زبان بیان شده اند نیاز داریم قبل از هر چیز درباره ماهیت زبان و معنا و این که رابطه واقعیت و زبان به طور کلی و رابطه واقعیات تاریخی و زبان چیست بیاندیشیم. چون تحلیل گفتمان در حقیقت یافتن معانی پنهان در متن است این روش می تواند به راحتی برای متون تاریخی نیز به کار گرفته شود و نگاه ما را نسبت تاریخ گذشته دگرگون سازد.
با این وجود تا آنجاییکه من اطلاع دارم این رویکردهای جدید متاسفانه در میان اساتید و پژوهشگران تاریخ در گروه‌های تاریخ دانشگاههای ما چندان مورد توجه واقع نشده است. شاید اظهار نظر من کمی جسورانه باشد ولی تصور می کنم اساسا بحث نظریه و روش تحقیق در میان تاریخ پژوهان ما سنتی است و کسی حال و حوصله درگیر شدن با مباحث جدید را ندارد.
اما در عوض در رشته علوم سیاسی که به نظر اینجانب نظریه بنیادتر و روشمندتر است توجه بیشتری به مطالعات تاریخی در قالب رویکردهای جدید شده است. «اسلام سیاسی در ایران» نوشته دکتر سید محمد علی حسینی زاده و انتشارات دانشگاه مفید کتابی است که از منظر نظریه گفتمان لاکلا و موف تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی ایران از دوره مشروطه به بعد را مد نظر قرار داده است. همچنین کتاب «قدرت دانش و مشروعیت در اسلام» نوشته دکتر داود فیرحی نگاهی است با تاریخ دوره میانه از منظر میشل فوکو.
در حوزه تحلیل گفتمان انتقادی نیز روش گفتمانی-تاریخی روث وداک نیز سعی دارد روشی گفتمانی برای مطالعه تاریخ ارائه دهد. به علاوه روش گفتمانی فوکو نیز به قول خودش تاریخنگاری اکنون است و عمده آثار فوکو را اگر ملاحظه کنیم انباشته از شواهد تاریخی است. در واقع فوکو به مطالعه تاریخ نظریه گفتمان خود در بایگانی شناسی و نظریه قدرت خود در تبارشناسی را ارائه کرده است. به عنوان مثال می توان به کتاب «تاریخ جنون» و «تولد درمانگاه» مراجعه کرد. به هر حال رابطه تاریخ و تحلیل گفتمان و امکان استفاده از روشهای مختلف تحلیل گفتمانی برای مطالعه تاریخ حوزه ای کاملا جدید است که نیازمند افرادی است که از جدیت لازم برای وارد شدن به عرصه علوم سیاسی اجتماعی و زبانی برخوردار باشند. قطعا نتیجه کار بسیار جالب و خواندنی خواهد شد.
دکتر سید علی اصغر سلطانی

مطالب مرتبط