مدیریت بحران در کتابخانه ها

مدیریت بحران در کتابخانه‌ها

فائزه فرهودی
دکترای علم اطلاعات و دانش شناسی

 

چاپ انتشارات دارالفکر، ۱۳۹۶

پیشگفتار

امروزه پرداختن به مساله بحران و مدیریت بحران در تمام حوزه های دانش مطرح شده  است و این باور در میان اندیشمندان و مدیران سازمان ها بیشتر شکل گرفته است که پیشگیری قبل از وقوع بحران بسیار به صرفه تر و آسان تر است. اما با وجود ایجاد باور و یقین محکم نسبت به این موضوع هنوز به صورت جدی، علمی و عملی، موضوع “مدیریت بحران” در سازمان ها مطرح و اجرا نشده است و صرفا در حد یک تئوری باقی مانده است. مدیران سازمان ها که به شکل ملموس آسیب های ناشی از بحران ها را درک کرده اند در پی یافتن اصول و الگویی جهت مواجهه با بحران های بالقوه و بالفعل سازمان خود هستند چرا که به این امر کاملا واقف هستند که در صورت وقوع بحران در هر قسمت از سازمان، تمام یا بخش عمده ای از اهدافی که در نظر داشتند و برنامه هایی که جهت پیشبرد آن اهداف اجرا کرده بودند و نیز مبالغ هنگفتی که جهت نیل به این اهداف تخصیص داده شده بود، تحت الشعاع قرار گرفته و سازمان با مشکلات جدی روبه رو خواهد شد. سازمان‌ها فارغ از نوع و اندازه، با عوامل تاثیرگذار داخلی و خارجی مختلفی روبه رو می‌شوند که این عوامل رسیدن و زمان رسیدن سازمان به اهدافش را غیر‌قطعی[۱] می‌کنند. تاثیری که این عدم قطعیت[۲] بر اهداف سازمان دارد “بحران”[۳] نام دارد. بحران در تمامی قسمت‌های یک سازمان وجود دارد. سازمان‌ها بحران را با شناسایی آن، تحلیل آن و سپس سنجش این‌که آیا بحران بایستی به منظور برآورده ساختن معیارهای بحران، توسط “برخورد با بحران” تعدیل نمود یا خیر مدیریت می‌کنند)استاندارد ۳۱۰۰۰،  ۲۰۰۹). موضوع مدیریت بحران[۴] در حوزه‌های مختلف مطرح است. سازمان‌ها به عنوان یکی از اجزای اصلی جامعه امروزی نیز از این امر مستثنی نیستند. سازمان‌های مختلف از جمله کتابخانه‌ها روزانه با رویدادهای غیر قابل پیش‌بینی گوناگونی مواجه می‌شوند که اگر چنانچه چارچوب استاندارد مدیریت بحران در این سازمان‌ها تدوین شده باشد و از آن استفاده کنند، می‌توانند به راحتی به کنترل و حتی پیشگیری از بروز بحران‌ها بپردازند.

بر این اساس کتاب حاضر با هدف بررسی چرایی و چگونگی فراهم آوردن زمینه استفاده از مدیریت بحران، به مدیران کتابخانه ها و بعضا سازمان های مادر که کتابخانه ها وابسته به آنها هستند کمک می کند تا به پیشگیری، آمادگی و مقابله با بحران های احتمالی و پیش آمده بپردازند.

کتاب حاضر شامل ۵ فصل به شرح ذیل است:

فصل اول: کلیات پژوهش؛

فصل دوم: مبانی نظری و پیشینه پژوهش؛

فصل سوم: روش شناسی پژوهش؛

فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها؛

فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری

امید است مطالب کتاب حاضر، مورد توجه اندیشمندان، مدیران کتابخانه ها، کتابداران و صاحب نظران قرار بگیرد.

چکیده

هدف اصلی از انجام پژوهشی که منجر به تالیف کتاب حاضر شده است، ارائه الگوی بومی مدیریت بحران در کتابخانه های ایران با توجه به استاندارد ۳۱۰۰۰ است. به دلیل عدم وجود الگویی بومی جهت اجرای مدیریت بحران در کتابخانه‌های ایران، امکان ایجاد یکپارچگی در مواجهه با بحران‌های کتابخانه‌ای سلب می شود؛ لذا ارائه الگویی بومی در این زمینه ضروری به نظر رسید. استاندارد ۳۱۰۰۰ استاندارد بین المللی مدیریت ریسک و بحران است که دارای ۱۰ شاخص اصلی است که این شاخص‌ها مبنای طرح سوالات مصاحبه و تهیه سوالات پرسشنامه در پژوهش حاضر بود. روش انجام پژوهش ترکیبی و از سه روش کتابخانه ای، کیفی و کمی استفاده شد. در بخش کیفی از روش نظریه زمینه ای و در بخش کمی از روش پیمایشی-تحلیلی استفاده شد. جامعه پژوهش در بخش کیفی ۳۸ نفر از متخصصان مدیریت بحران و مدیران پژوهشگاه های مورد نظر بودند که نمونه گیری به صورت هدفمند انجام شد و نهایتا ۱۲مصاحبه انجام گرفت. نمونه در بخش کمی۱۱۲ نفر از مدیران پژوهشگاه‌های مورد نظر و مدیران کتابخانه‌های آنها بود. نتایج پژوهش حاضر نشان داد کتابخانه ها با سه عامل مدیریت بحران برون سازمانی، مدیریت بحران درون سازمانی  و مدیریت بحران محیط عملیات برون سازمانی در اجرای مدیریت بحران رو به رو هستند که هر یک از این عوامل، خود شامل شاخص های بومی و ابعاد مختلفی بودند. همچنین نتایج نشان داد که ابعاد مربوط به هر یک از این سه عامل در کتابخانه های مورد پژوهش در سطح متوسط رعایت می شود. نتایج حاصل از مطالعات کیفی منجر به ارائه نظریه زمینه ای و نتایج حاصل از مطالعات کمی منجر به ارائه دو الگو شد که الگوی نهایی ترکیبی از نظریه زمینه ای بخش کیفی و الگوهای بخش کمی بود. در الگوی اول بخش کمی، ۷۵% از تغییرات مدیریت بحران برون سازمانی توسط ابعاد مدیریت بحران درون سازمانی پوشش داده شد و بقیه موارد توسط سایر متغیرها پیش بینی شد و در الگوی دوم ۸۱ % از تغییرات مدیریت بحران محیط عملیات برون سازمانی توسط مجموعه ای از ابعاد مدیریت بحران درون سازمانی پوشش داده شد و بقیه موارد توسط سایر متغیرها پیش بینی شد. در بخش کیفی سه شاخص اصلی ارزش‌ها(مذهبی و اخلاقی)، نیروی انسانی و تمهیدات و روش‌ها در فرآیند مدیریت بومی بحران در کتابخانه های مورد نظر پیشنهاد شد. در الگوی نهایی، راهبردها و زمینه های ارائه شده در نظریه زمینه ای با توجه به اینکه در زیرمجموعه کدام بعد از ابعاد مختلف سه نوع مدیریت قرار می گیرد، با ابعاد مرتبط شان ارتباط داده شد. کاهش و یا از بین رفتن اثرات بحران های آشکار و پنهان پیامد اصلی اجرای مدیریت بومی بحران در کتابخانه های مورد نظر بود.

[۱] – Uncertain

[۲] – Uncertainty

[۳] – Crisis

[۴]– Crisis Management

فهرست مطالب

عنوان شماره صفحه
چکیده
فصل اول: کلیات پژوهش
مقدمه 
بیان مساله 
اهمیت و ضرورت پژوهش
اهداف پژوهش
سوالات پژوهش 
فرضیه های پژوهش 
تعاریف نظری و عملیاتی 
متغیرهای پژوهش 
فصل دوم: مبانی نظری و پیشینه پژوهش
مبانی نظری
تعریف بحران
تعریف مدیریت بحران
نظام مدیریت بحران 
طبقه بندی انواع مختلف بحران ها 
عوامل موثر بر اثربخشی فرایند مدیریت انواع مختلف بحران‌ها 
فرآیند مدیریت بحران در سازمان های فرهنگی 
بحران در کتابخانه‌ها 
مدیریت بحران در کتابخانه‌ها 
تحلیل راهبردی سامانه مدیریت بحران کتابخانه‌ها 
استاندارد ایزو ۳۱۰۰۰ و شاخص‌های آن 
قواعد و شاخص‌های ایزو ۳۱۰۰۰
بومی‌سازی و شاخص‌های آن 
رویکرد تحلیلی راهبردی به سامانه مدیریت بحران در ایران 

تعدیلات لازم در مدل های نظری مدیریت بحران 

فصل سوم: روش شناسی پژوهش
مقدمه 
روش پژوهش 
رویکرد ترکیبی در پژوهش
روش نظریه زمینه‌ای 

جامعه پژوهش 
ابزار گردآوری داده ها
روش های گردآوری داده‌ها 
روش انجام کار
تجزیه و تحلیل داده ها
اعتبار سنجی پژوهش 
روش‌های تجزیه و تحلیل داده ها 
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها
مقدمه 
تجزیه و تحلیل داده ها 
کدگذاری باز و مفهوم سازی در مصاحبه ها
کدگذاری محوری و نحوه ارتباط مقوله ها با هم 
کدگذاری گزینش
نظریه زمینه ای مدیریت بومی بحران در کتابخانه های مورد پژوهش
ویژگی های جمعیت شناختی 
جداول توصیفی ابعاد مدیریت بحران
پاسخ به سوالات پژوهش
سوال اول
سوال دوم
سوال سوم
سوال چهارم
آزمون فرضیه های پژوهش
فرضیه اول
فرضیه دوم
فرضیه سوم
الگوی بومی مدیریت بحران در کتابخانه های پژوهشگاه های مورد پژوهش 
الگو در بخش کمی
الگوی نهایی
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
مقدمه
مشخصات توصیفی جامعه پژوهش 
بحث و نتیجه گیری
پیشنهادات پژوهش 
پیشنهادهای کاربردی پژوهش
پیشنهادها برای پژوهش های آینده 

منابع و ماخذ
فهرست منابع فارسی 
فهرست منابع لاتین
پیوست ها
پیوست شماره ۱
پیوست شماره ۲ 
چکیده لاتین پژوهش

استقرار سیستم مدیریت بحران، کتابخانه ها را جهت بهبود کارایی و اثربخشی عملکرد فرآیندها، میزان دستیابی به اهداف، الزامات قانونی، تعهدات ایمنی و سلامت شغلی، مدیریت انرژی و در فرآیندهای پیچیده نظیر امنیت اطلاعات یاری می­دهد. به‌کارگیری اصول کلان ارائه شده در مبانی دانش مدیریت بحران، نیازمند توجه ویژه به شرایط بومی استقرار این نظام است و با توجه به اینکه در حال حاضر و تا کنون الگویی بومی جهت اجرای مدیریت بحران در کتابخانه‌های ایران بررسی، طراحی و اجرا نشده است، لذا  امکان ایجاد یکپارچگی در مواجهه با بحران‌های کتابخانه‌ای در ایران وجود ندارد و اساسا در این زمینه پژوهش، بررسی و اقدامی صورت نگرفته است.

بر این اساس درکتاب حاضر، با توجه به ویژگی‌ها و شرایط کتابخانه‌های ایران، مدلی بومی جهت پیاده سازی الگوهای مدیریت بحران ارائه شده است و با هدف بررسی چرایی و چگونگی فراهم آوردن زمینه استفاده از مدیریت بحران، به مدیران و کارمندان کتابخانه ها کمک می کند تا به پیشگیری، آمادگی و مقابله با بحران های احتمالی و پیش آمده بپردازند.