مدیریت بحران در کتابخانه ها

مدیریت بحران در کتابخانه‌ها

فائزه فرهودی
دکترای علم اطلاعات و دانش شناسی

 

چاپ انتشارات دارالفکر، 1396

پیشگفتار

امروزه پرداختن به مساله بحران و مديريت بحران در تمام حوزه هاي دانش مطرح شده  است و اين باور در ميان انديشمندان و مديران سازمان ها بيشتر شکل گرفته است که پيشگيري قبل از وقوع بحران بسيار به صرفه تر و آسان تر است. اما با وجود ايجاد باور و يقين محکم نسبت به اين موضوع هنوز به صورت جدي، علمي و عملي، موضوع “مديريت بحران” در سازمان ها مطرح و اجرا نشده است و صرفا در حد يک تئوري باقي مانده است. مديران سازمان ها که به شکل ملموس آسيب هاي ناشي از بحران ها را درک کرده اند در پي يافتن اصول و الگويي جهت مواجهه با بحران هاي بالقوه و بالفعل سازمان خود هستند چرا که به اين امر کاملا واقف هستند که در صورت وقوع بحران در هر قسمت از سازمان، تمام يا بخش عمده اي از اهدافي که در نظر داشتند و برنامه هايي که جهت پيشبرد آن اهداف اجرا کرده بودند و نيز مبالغ هنگفتي که جهت نيل به اين اهداف تخصيص داده شده بود، تحت الشعاع قرار گرفته و سازمان با مشکلات جدي روبه رو خواهد شد. سازمان‌ها فارغ از نوع و اندازه، با عوامل تاثيرگذار داخلي و خارجي مختلفي روبه رو مي‌شوند که اين عوامل رسيدن و زمان رسيدن سازمان به اهدافش را غير‌قطعي[1] مي‌کنند. تاثيري که اين عدم قطعيت[2] بر اهداف سازمان دارد “بحران”[3] نام دارد. بحران در تمامي قسمت‌هاي يک سازمان وجود دارد. سازمان‌ها بحران را با شناسايي آن، تحليل آن و سپس سنجش اين‌که آيا بحران بايستي به منظور برآورده ساختن معيارهاي بحران، توسط “برخورد با بحران” تعديل نمود يا خير مديريت مي‌کنند)استاندارد 31000،  2009). موضوع مديريت بحران[4] در حوزه‌هاي مختلف مطرح است. سازمان‌ها به عنوان يكي از اجزاي اصلي جامعه امروزي نيز از اين امر مستثني نيستند. سازمان‌هاي مختلف از جمله کتابخانه‌ها روزانه با رويدادهاي غير قابل پيش‌بيني گوناگوني مواجه مي‌شوند كه اگر چنانچه چارچوب استاندارد مديريت بحران در اين سازمان‌ها تدوين شده باشد و از آن استفاده کنند، مي‌توانند به راحتي به كنترل و حتي پيشگيري از بروز بحران‌ها بپردازند.

بر این اساس کتاب حاضر با هدف بررسی چرایی و چگونگی فراهم آوردن زمینه استفاده از مدیریت بحران، به مدیران کتابخانه ها و بعضا سازمان های مادر که کتابخانه ها وابسته به آنها هستند کمک می کند تا به پیشگیری، آمادگی و مقابله با بحران های احتمالی و پیش آمده بپردازند.

کتاب حاضر شامل 5 فصل به شرح ذیل است:

فصل اول: کلیات پژوهش؛

فصل دوم: مبانی نظری و پیشینه پژوهش؛

فصل سوم: روش شناسی پژوهش؛

فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها؛

فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری

امید است مطالب کتاب حاضر، مورد توجه اندیشمندان، مدیران کتابخانه ها، کتابداران و صاحب نظران قرار بگیرد.

چکيده

هدف اصلي از انجام پژوهشی که منجر به تالیف کتاب حاضر شده است، ارائه الگوي بومي مديريت بحران در کتابخانه هاي ايران با توجه به استاندارد 31000 است. به دليل عدم وجود الگويي بومي جهت اجراي مديريت بحران در کتابخانه‌هاي ايران، امکان ايجاد يکپارچگي در مواجهه با بحران‌هاي کتابخانه‌اي سلب مي شود؛ لذا ارائه الگويي بومي در اين زمينه ضروري به نظر رسيد. استاندارد 31000 استاندارد بين المللي مديريت ريسک و بحران است که داراي 10 شاخص اصلي است که اين شاخص‌ها مبناي طرح سوالات مصاحبه و تهيه سوالات پرسشنامه در پژوهش حاضر بود. روش انجام پژوهش ترکيبي و از سه روش کتابخانه اي، کيفي و کمي استفاده شد. در بخش کيفي از روش نظريه زمينه اي و در بخش کمي از روش پيمايشي-تحليلي استفاده شد. جامعه پژوهش در بخش کيفي 38 نفر از متخصصان مديريت بحران و مديران پژوهشگاه هاي مورد نظر بودند که نمونه گيري به صورت هدفمند انجام شد و نهایتا 12مصاحبه انجام گرفت. نمونه در بخش کمي112 نفر از مديران پژوهشگاه‌هاي مورد نظر و مديران کتابخانه‌هاي آنها بود. نتايج پژوهش حاضر نشان داد کتابخانه ها با سه عامل مديريت بحران برون سازماني، مديريت بحران درون سازماني  و مديريت بحران محيط عمليات برون سازماني در اجراي مديريت بحران رو به رو هستند که هر يک از اين عوامل، خود شامل شاخص هاي بومي و ابعاد مختلفي بودند. همچنين نتايج نشان داد که ابعاد مربوط به هر يک از اين سه عامل در کتابخانه هاي مورد پژوهش در سطح متوسط رعايت مي شود. نتايج حاصل از مطالعات کيفي منجر به ارائه نظريه زمينه اي و نتايج حاصل از مطالعات کمي منجر به ارائه دو الگو شد که الگوي نهايي ترکيبي از نظريه زمينه اي بخش کيفي و الگوهاي بخش کمي بود. در الگوي اول بخش کمي، 75% از تغييرات مديريت بحران برون سازماني توسط ابعاد مديريت بحران درون سازماني پوشش داده شد و بقيه موارد توسط ساير متغيرها پيش بيني شد و در الگوي دوم 81 % از تغييرات مديريت بحران محيط عمليات برون سازماني توسط مجموعه اي از ابعاد مديريت بحران درون سازماني پوشش داده شد و بقيه موارد توسط ساير متغيرها پيش بيني شد. در بخش کيفي سه شاخص اصلي ارزش‌ها(مذهبي و اخلاقي)، نيروي انساني و تمهيدات و روش‌ها در فرآيند مديريت بومي بحران در کتابخانه هاي مورد نظر پيشنهاد شد. در الگوي نهايي، راهبردها و زمينه هاي ارائه شده در نظريه زمينه اي با توجه به اينکه در زيرمجموعه کدام بعد از ابعاد مختلف سه نوع مديريت قرار مي گيرد، با ابعاد مرتبط شان ارتباط داده شد. کاهش و يا از بين رفتن اثرات بحران هاي آشکار و پنهان پيامد اصلي اجراي مديريت بومي بحران در کتابخانه هاي مورد نظر بود.

[1] – Uncertain

[2] – Uncertainty

[3] – Crisis

[4]– Crisis Management

فهرست مطالب

عنوان شماره صفحه
چکیده
فصل اول: کلیات پژوهش
مقدمه 
بیان مساله 
اهمیت و ضرورت پژوهش
اهداف پژوهش
سوالات پژوهش 
فرضیه های پژوهش 
تعاریف نظری و عملیاتی 
متغیرهای پژوهش 
فصل دوم: مبانی نظری و پیشینه پژوهش
مبانی نظری
تعریف بحران
تعریف مدیریت بحران
نظام مدیریت بحران 
طبقه بندی انواع مختلف بحران ها 
عوامل موثر بر اثربخشي فرايند مديريت انواع مختلف بحران‌ها 
فرآيند مديريت بحران در سازمان هاي فرهنگي 
بحران در کتابخانه‌ها 
مديريت بحران در کتابخانه‌ها 
تحليل راهبردی سامانه مديريت بحران کتابخانه‌ها 
استاندارد ايزو 31000 و شاخص‌هاي آن 
قواعد و شاخص‌هاي ايزو 31000
بومي‌سازي و شاخص‌هاي آن 
رويکرد تحليلي راهبردي به سامانه مديريت بحران در ايران 

تعديلات لازم در مدل هاي نظري مديريت بحران 

فصل سوم: روش شناسی پژوهش
مقدمه 
روش پژوهش 
رويکرد ترکيبي در پژوهش
روش نظريه زمينه‌اي 

جامعه پژوهش 
ابزار گردآوري داده ها
روش هاي گردآوري داده‌ها 
روش انجام کار
تجزيه و تحليل داده ها
اعتبار سنجي پژوهش 
روش‌هاي تجزيه و تحليل داده ها 
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها
مقدمه 
تجزيه و تحليل داده ها 
کدگذاري باز و مفهوم سازي در مصاحبه ها
کدگذاري محوري و نحوه ارتباط مقوله ها با هم 
کدگذاري گزينش
نظریه زمینه ای مدیریت بومی بحران در کتابخانه های مورد پژوهش
ويژگي هاي جمعيت شناختي 
جداول توصیفی ابعاد مدیریت بحران
پاسخ به سوالات پژوهش
سوال اول
سوال دوم
سوال سوم
سوال چهارم
آزمون فرضيه هاي پژوهش
فرضیه اول
فرضیه دوم
فرضیه سوم
الگوي بومي مديريت بحران در کتابخانه هاي پژوهشگاه هاي مورد پژوهش 
الگو در بخش کمی
الگوی نهایی
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
مقدمه
مشخصات توصیفی جامعه پژوهش 
بحث و نتیجه گیری
پيشنهادات پژوهش 
پيشنهادهاي کاربردي پژوهش
پيشنهادها براي پژوهش هاي آينده 

منابع و ماخذ
فهرست منابع فارسی 
فهرست منابع لاتین
پیوست ها
پیوست شماره 1
پیوست شماره 2 
چکیده لاتین پژوهش

استقرار سیستم مديريت بحران، کتابخانه ها را جهت بهبود کارايي و اثربخشي عملکرد فرآيندها، ميزان دستيابي به اهداف، الزامات قانوني، تعهدات ايمني و سلامت شغلي، مديريت انرژي و در فرآيندهاي پيچيده نظير امنيت اطلاعات ياري مي­دهد. به‌کارگيري اصول کلان ارائه شده در مباني دانش مديريت بحران، نيازمند توجه ويژه به شرايط بومي استقرار اين نظام است و با توجه به اینکه در حال حاضر و تا کنون الگويي بومي جهت اجراي مديريت بحران در کتابخانه‌هاي ايران بررسی، طراحی و اجرا نشده است، لذا  امکان ايجاد يکپارچگي در مواجهه با بحران‌هاي کتابخانه‌اي در ايران وجود ندارد و اساسا در این زمینه پژوهش، بررسی و اقدامی صورت نگرفته است.

بر این اساس درکتاب حاضر، با توجه به ويژگي‌ها و شرايط کتابخانه‌هاي ايران، مدلي بومي جهت پياده سازي الگوهاي مديريت بحران ارائه شده است و با هدف بررسی چرایی و چگونگی فراهم آوردن زمینه استفاده از مدیریت بحران، به مدیران و کارمندان کتابخانه ها کمک می کند تا به پیشگیری، آمادگی و مقابله با بحران های احتمالی و پیش آمده بپردازند.