زبان سبک زده

«تاریخ زبان شناسی»، ترجمه دکتر علی محمد حق شناس از دو فصل کتاب پیتر آ. ام. سورن است که انتشارات سمت آن را منتشر کرده است. بخش نخست کتاب در پنج فصل تدوین شده و از «سنت افلاطون و رواقیان» تا «دوره رنسانس» را دربرمی گیرد. بخش دوم مشتمل بر فصول هشتگانه یی است که با «اروپا در تسخیر رمانتیسم» آغاز و به «مثلث جاوید منطق، تفکر و زبان» ختم می شود. این اثر که برگزیده ششمین دوره کتاب فصل بود در نشست هفتگی شهر کتاب با حضور زبان شناسان نقد و بررسی شد. چکیده یی از مباحث این نشست در ذیل خواهد آمد.

طیف گوناگون مخاطبان «تاریخ زبان شناسی»
مترجم کتاب، دکتر علی محمد حق شناس، سخن خود را با اشاره به گستردگی طیف مخاطبان کتاب «تاریخ زبان شناسی» آغاز کرد و این اثر را بخش کوچکی از کتاب بسیار ارزشمندی دانست که یک فیلسوف و زبان شناس نوشته است.

تاریخ زبان شناسی از دیدگاه یک زبان شناس
کتاب از جنبه های مختلف قابل تامل است اما یک جنبه آن این است که پیتر سورن به عنوان مورخ کار را شروع و دنبال نمی کند بلکه به عنوان زبان شناس به این مباحث می پردازد. او می خواهد ریشه های مفاهیمی را که امروز ذهن ما را درگیر کرده اند، به دست آورد و ارائه کند. از این نظر کتاب مکمل کتاب روبینز است. روبینز در کتاب «تاریخ مختصر زبان شناسی» تاریخ نویس است و سعی می کند رخدادهای زبانی هر دوره یی را در چارچوب واقعیت ها و رخدادهای علمی – فرهنگی و اجتماعی – سیاسی همان دوره طرح کند و بگوید به این دلایل زبان شناسی به این صورت درآمد. سورن این کار را نمی کند و می گوید زبان شناسی آن است که امروز هست. شاخه اصلی زبان شناسی، گشتاری و زایشی است و خاستگاه مفاهیم و مبانی موجود در این نظریه غالب کجاست. احاطه او بر منابع اصلی و شجاعت دانشگاهی او حیرت انگیز است. آنچه به این شجاعت سورن جلوه یی دانشگاهی می دهد احاطه او بر جنبه های گوناگون موضوع همراه با نگاه دقیق و موشکافانه است در بازیابی گوشه هایی از چهره ها و جنبش ها که دیگران از آن گذشته اند. همچنین او توجه خاصی به نقش نهضت های فکری و فلسفی قاره اروپا در پیشبرد زبان شناسی دارد. کتاب پر از ارجاعات است و گاهی دو یا سه سطر ارجاع می دهد که همه ارجاعات به منابع دست اول است و امر بسیار جالب این است که کسی بخواهد کتابی بنویسد و بدون واهمه مستقیماً سراغ کتاب مرجع برود و سختی ها را هموار کند و کتابی بنویسد که مستقیماً با اصل مطالب مربوط باشد.

اثر شگرف نوشته های پانینی بر زبان شناسی اروپا
دکتر علی اشرف صادقی دلایل بی توجهی پیتر سورن به سنت شرقی زبان شناسی را کافی ندانست و تصریح کرد؛ دکتر حق شناس در مقدمه آورده اند مورخ، مولف نیست، زبان شناسی است که نگاه به عقب می اندازد تا ریشه مسائل را دریابد. اما این توجیه خوبی نیست که بگوید سنت غربی زبان شناسی مبتنی بر مسائل و ملاحظات دینی نیست و سنت های شرقی به این جهت که مبتنی بر این ملاحظات بودند، مد نظر قرار نگرفته اند. در حالی که زبان شناسی غربی از زمان آشنایی با سنت هندی به طور کلی دگرگون شد. نوشته های پانینی اثر شگرفی بر زبان شناسی اروپا گذاشت. اصطلاحات زبان شناسی تاریخی هنوز هم تعدادی به سانسکریت و تعدادی ترجمه اصطلاحات سانسکریت است. قبلاً در کتابی خواندم که آنچه در غرب تا پیش از پیدایش زبان شناسی نوین گفته شده در مقایسه با تحقیقاتی که در هند شده مباحث بسیار بچگانه یی است. این تصریح یک غربی درباره زبان شناسی در غرب است. وقتی این مساله مورد تایید است و یک تاریخ نویس زبان شناسی غربی صراحتاً به این مساله اعتراف می کند، چرا باید سنت شرقی در این کتاب ندیده گرفته شود؟

پیوند زبان شناسان با گذشته
دکتر محمد دبیرمقدم ترجمه کتاب «تاریخ زبان شناسی» را اقدامی درخور تحسین دانست. مولف این کتاب پیتر سورن تصریح کرده قصدش از تالیف این کتاب آگاهی به زبان شناسان زمان ماست درباره تاریخ تحولات زبان شناسی به این امید که بتوانند پیوند خود را با سنت و گذشته زبان شناسی بازیابند. او خلئی را حس می کند که زبان شناسان جدید آن طور که باید و شاید از پیشینه زبان شناسی آگاه نیستند. ترجمه این کتاب هم به همین میزان اقدامی درخور تحسین است. مترجم کتاب «تاریخ زبان شناسی» استادی است توانمند و فرهیخته. ترجمه این اثر بی گمان اطلاعات و دانش جامعه زبا ن شناسی ایران را از پیشینه علم زبان در جهان غرب ارتقا می دهد. زبان متن فارسی بسیار روان، مفهوم و دلنشین است و اهمیت این مساله دوچندان می شود اگر بدانیم متن انگلیسی به هیچ روی متن آسانی نیست. این ویژگی های متن فارسی بار دیگر گواهی است روشن از اشراف مترجم بر موضوع بحث و تسلط تحسین برانگیز او بر زبان مبدأ و زبان مقصد. وقتی کتاب را دست می گیرید امکان ندارد بخواهید آن را زمین بگذارید. دکتر حق شناس بسیار با واژگان زیبا بازی می کند. البته تفاوت های سلیقه یی هم هست که برای نمونه من اگر جای دکتر حق شناس بودم عنوان کتاب را حتماً می گذاشتم «تاریخ زبان شناسی در غرب» که به نظرم این عنوان بر این کتاب برازنده است.

برخی ایرادات کتاب «تاریخ زبان شناسی»
سورن مفاهیم امروز را در حوزه زبان شناسی زایشی گذشته پی می گیرد و سعی می کند منشأ و آبشخور این مفاهیم را در تاریخ زبان شناسی جست وجو کند. چامسکی در کتاب «زبان شناسی دکارتی» به تفصیل درباره پیشینه زبان شناسی زایشی یا دکارتی صحبت می کند و حق با سورن است که چامسکی در یک مقطعی متوقف می شود. تفاوت کتاب چامسکی و سورن این است که سورن با عمق بیشتری این سابقه را تعقیب کرده است. چامسکی در کتاب «زبان شناسی دکارتی» به صراحت می گوید کار من این است که آرا و افکاری را احیا کنم که متروک و مسکوت مانده است. بنابراین چامسکی اصرار دارد بعضی از مفاهیمی را که در سنت زبان شناسی در مقطعی از تاریخ ارج و قربی داشته اند، زنده کرده است. سورن به سنت زبان شناسی در شرق بی اعتناست. در حالی که زبان شناسی در یونان همواره در گستره فلسفه مطرح بوده است اما در هند یک سنت فی نفسه دستورنویسی وجود داشته که اوج آن سنت پانینی است. بنابراین در آنجا مطالعه زبان یک مطالعه فی نفسه بوده است نه مطالعه یی حاشیه یی در کنار فلسفه و مجادلات و مباحث فلسفی. از «الکتاب» نباید غافل شویم که کتابی نظریه – بنیاد است. بنابراین به هیچ روی استدلال سورن درباره کنار گذاشتن سنت زبان شناسی در شرق قابل دفاع نیست. سورن می گوید؛ «در این کتاب درصددیم دستور زبان و معنا را با هم بیامیزیم. دستور زبان و معنا از روزگاران کهن تا قرن نوزدهم میلادی در قالب یک سنت منسجم مانده بودند اما رویدادها آنها را از هم جدا کرد. سال هاست زبان شناسان، معناشناسان و روانشناسان در گروه های عمدتاً جدا از هم گرد آمدند.» رویکرد زبان شناسان نقش گرا با معنا شروع می شود. یک رویکرد بسیار مهم به نام نقش گرایی که خودش شقوق مختلف دارد این حرف را نقض می کند. حتی اگر سورن بگوید درباره زبان شناسی زایشی صحبت می کند، با او موافق نیستم. معناشناسی زایشی معنابنیاد بود. دال و مدلول سوسور را چه بگوییم؟ زبان شناسی شناختی نشانه سوسور را در سطح جمله گرفته است و گاهی هم کسانی دیگر آنها را در سطوح دیگر به کار می برند. پس این حرف قابل قبول نیست.

آموزش موقوف به یک متن نیست
در پایان دکتر علی محمد حق شناس درباره برگزاری این نشست گفت؛ من مصرانه بر این باورم که آموزش هر علم در هر گروه آموزشی به هیچ وجه موقوف به یک و فقط یک متن درسی استانده برای هر درس به خصوص نیست و نمی تواند باشد بلکه موقوف به وجود متن های مختلف و هر یک با نظرگاهی دیگر است و این همه بدان منظور تا دانشجو خود در فضای متون گوناگون به جست وجو بپردازد، تفاوت ها را ببیند، آنها را با هم بسنجد و در نهایت به نتیجه یی راه برد که از درون خود او برآمده باشد. من بسیار خوشحالم که این کتاب فضایی را فراهم کرد تا نوعی داد و ستد فکری بین اصحاب فکر به وجود آید. ایجاد این فضا برای من خیلی مهم تر از نوشتن یا ترجمه یک کتاب بی نقص است. به نوعی من حق الزحمه خودم را در این نشست گرفتم. من از تمام نکات بهره بردم و افسوس خوردم که چرا کتاب را پیش از ترجمه نقد نمی کنند. درباره زبان کتاب باید بگویم گرچه هنوز زبان سبک زده یی است اما اگر این را مقایسه کنید با زبان «تاریخ مختصر زبان شناسی» متوجه می شوید که زبان چقدر راحت شده است. من از زبان ساپیر و بلومفیلد شروع به ادبیات زدایی از نثرم کردم تا به اینجا رسیدم. به نظرم یک مقدار نمک کمی از ادبیات روی نثر اگر ریخته شود، شیرین می شود. بیش از این نتوانستم از سبکم پایین بیایم.

روزنامه اعتماد ۱۳۸۷/۱۱/۱۵
نویسنده : شیما زارعی
فرهنگ, زبان

مطالب مرتبط