دیمونا هدیدی در ژرفای تراژدی

در حالی که اسراییل هرگز نپذیرفته است که دارای سلاح اتمی است، مع هذا کمتر کارشناس امور بین‌المللی است که آن کشور را در فهرست کشورهای دارای جنگ افزار هسته‌ای قرار ندهد. موضوع توانایی تسلیحات هسته‌ای اسراییل بیش از هر برنامه دیگری در زمینه فناوری هسته‌ای در جهان‌، پنهان نگاه داشته شده است. بر خلاف ایران و کره شمالی – دو کشوری که برنامه‌های هسته‌ای شان با واکنش روبه رو شده – اسراییل هرگز پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای را امضا نکرده است. دولت‌این کشور هیچ گاه اجازه بازرسی از تاسیسات خود را به ناظران سازمان ملل متحد و آژانس بین‌المللی نداده و سازمان‌های بین‌المللی نیز هیچ گونه تحریمی علیه اسراییل در نظر نمی‌گیرند.
از دهه 1960 که رآکتور هسته‌ای دیمونا در صحرای نه گو وارد مدار شد، میزان توانایی هسته‌ای اسراییل موضوع تخمین‌های جاسوسی غالبا نادرست و غیردقیق بوده، اما این پرده پنهان کاری تنها یک بار در میانه دهه 1980 به کنار زده شد و آن هم هنگامی بود که مردخای وانونو – یکی از کارکنان سابق این تاسیسات – عکس‌ها و اطلاعاتی را در مورد کلاهک‌های هسته‌ای اسراییل در اختیار روزنامه‌های انگلیس قرار داد.
شواهدی که وانونو در اختیار قرار داد، تخمین‌ها درباره تعداد کلاهک‌های هسته‌ای اسراییل را از حدود صد کلاهک تا 300 کلاهک بالا برد. (برای این که ملاکی برای مقایسه به دست بدهیم، باید به یاد بیاوریم که تصور می‌شود هند و پاکستان که جدیدترین اعضای باشگاه هسته‌ای به شمار می‌آیند، هر یک حدود بیست کلاهک هسته‌ای دارند). هیچ گونه شواهدی مبنی بر این که اسراییل دست به آزمایش‌های هسته‌ای زده باشد، وجود ندارد، اما به طرز گسترده‌ای ظن آن می‌رود که انفجار مشکوکی که در سال 1979 در جنوب اقیاسوس هند انجام شد، حاصل آزمایش هسته‌ای مشترک اسراییل و آفریقای جنوبی بوده باشد ( آفریقای جنوبی در دوران پس از تبعیض نژادی، برنامه گسترش جنگ‌افزارهای هسته‌ای خود را کنار گذاشت. )
اما اسراییل چگونه پا در این راه نهاد؟ کوتاه زمانی پس از تاسیس اسراییل در سال 1948 اسراییل به کسب جنگ‌افزار اتمی به عنوان یک عامل بازدارنده نهایی علاقه‌مندی نشان داد. در سال 1952 کمیسیون انرژی اتمی اسراییل تشکیل شد و بلافاصله همکاری نزدیک خود را با ارتش اسراییل آغاز کرد. در سال 1953 روند استخراج اورانیوم از صحرای نه‌گو تکمیل شد و شیوه تازه‌ای برای استحصال آب سنگین ابداع گردید. به این ترتیب اسراییل توانست تعدادی از مواد مهم هسته‌ای را خود ، تولید کند.
در زمینه طراحی و ساخت رآکتور، اسراییل از کمک‌های فرانسه برخوردار شد و در نهایت ساخت تاسیسات دیمونا در دهه 1950 آغاز گردید. اسراییلی‌ها این مجموعه را در موقعیت‌های مختلف تحت عنوان کارخانه نساجی، ایستگاه کشاورزی و تاسیسات پژوهشی در زمینه ذوب فلزات معرفی می‌کردند. اما سرانجام در سال 1960 داوید بن گوریون نخست‌وزیر وقت اسراییل گفت که این مجموعه یک مرکز تحقیقات هسته‌ای است که با هدف‌های صلح‌آمیز فعالیت می‌کند.
ایالات متحده آمریکا که از آغاز به جاه طلبی هسته‌ای اسراییل ظنین بود در سال 1958 با استفاده از هواپیماهای جاسوسی یو2 از ساخته شدن دیمونا با خبر شد و نگرانی خود را بی‌سر و صدا ابراز کرد. طی دهه 1960 بازرسان آمریکایی چندین بار از تاسیاست دیمونا دیدن کردند اما نتوانستند دقیقا متوجه آنچه در آن محل می‌گذشت بشوند.
سایت ایننترنتی امنیت جهانی ادعا می‌کند که اسراییلی‌ها تا آنجا پیش رفتند که برای گمراه کردن آمریکایی‌ها اتاق‌های کنترل ساختگی ترتیب دادند و با ایجاد دیوارهایی دسترسی به بخش‌هایی از این تاسیسات را محدود کردند. با این حال،بازرسان اعلام کردند که در آن محل نه تحقیقات علمی انجام می‌شود و نه فعالیت هسته‌ای غیرنظامی در کار است که بتواند وجود چنان رآکتور هسته‌ای عظیمی را توجیه کند. بنابراین، آنها گفتند که شواهدی در دست هست که اسراییل یک برنامه ساخت بمب را دنبال می‌کند، اما آنها نتوانسته‌‌اند هیچ گونه مدرکی دال بر وجود فعالیت‌های مربوط به تولید جنگ‌افزار در ‌آن محل پیدا کنند.
در سال 1968 سرانجام یک گزارش سازمان مرکزی اطلاعات آمریکا تایید کرد که اسراییل شروع به تولید جنگ‌افزارهای هسته‌ای کرده‌ است از این زمان به بعد، سال‌های گمانه‌زنی درباره اندازه زرادخانه هسته‌ای اسراییل آغاز شد. شیمون پرز نخست وزیر سابق اسراییل گفت:«‌در بعضی زمینه‌ها حدی از رازداری باید رعایت شود. حلقه راز و رمز و سوءظنی که در اطراف این موضوع وجود دارد‌، سازنده است چون نیروی بازدارندگی ما را تقویت می‌کند.»
در این حال، دیگر دولت‌های خاورمیانه که بیشتر آنها از طرفداران قضیه فلسطین هستند، نگرانی عمیق خود را در مورد وجود یک برنامه توسعه جنگ افزارهای هسته‌ای در اسراییل ابراز کرده‌اند. آنها آمریکا را به داشتن یک برخورد دو گانه در منطقه متهم می‌کنند.
برخوردی که برنامه‌های تسلیحاتی اسراییل را نادیده می‌گیرد و در عین حال، ایران ، سوریه و عراق – پیش از جنگ – را مصرانه متهم می‌کند که سلاح‌های کشتار جمعی در اختیار دارند و تهدیدی علیه صلح به شمار می‌آیند.
رئیس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اخیرا از اسراییل خواسته است تا پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای را امضا کند و به منظور پیشبرد صلح در خاورمیانه، سلاح‌های هسته‌ای خود را تسلیم کند.
محمد البرادعی به روزنامه اسراییلی‌ هاآرتص گفت که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی فرض را بر این می‌گذارد که اسراییل جنگ‌افزار هسته‌ای دارد، هر چند که هرگز به طور رسمی چنین موضوعی را تایید نکرده است. او افزود: این اعتقاد اسراییل که به خاطر در اختیار داشتن سلاح اتمی از ایمنی برخوردار است، نابه‌جا است زیرا دیگر کشورهای خاورمیانه به خاطر همین موضوع احساس تهدید می‌کنند.
از دیدگاه کارشناسان مسائل استراتژیک، تاسیسات دیمونا، به خاطر قرار گرفتن در پرتنش‌ترین منطقه جهان، تهدیدی فراتر از تراژدی برای مردم خاورمیانه تلقی می‌گردد.

نام این اسطوره وجدان را به خاطر بسپارید
مردخای وانونو، یهودی مراکشی تبار‌، در سال 1954 در مراکش متولد شد و در سال 1963 همراه با خانواده خود به اسراییل مهاجرت کرد. وی در سال 1971 به ارتش پیوست و پس از خاتمه خدمت سربازی و گذراندن دوره آموزشی در تاسیسات دیمونا، به عنوان تکنسین در این رآکتور استخدام شد. وی به مدت نه سال به عنوان تکنیسین در این تاسیسات کار می‌کرد و در سال 1985 به منظور سفر به خاور دور از این شغل کناره گرفت مردخای وانونو علت کناره‌گیری خود را یاس در مورد سیاست‌های اسراییل اعلام کرد. وی پس از استعفا و خروج از اسراییل در سال 1985 به یک گروه مسیحی مخالف جنگ‌افزارهای هسته‌ای در استرالیا ملحق شد و هم زمان تغییر دین داد و به مسیحیت گروید. یکی از اعضای این گروه وانونو را تشویق کرد تا به ندای وجدان خود پاسخ گوید و تصاویر و اطلاعات خود در مورد فعالیت‌های هسته‌ای اسراییل را در اختیار جهانیان قرار دهد. در آن زمان برخی از ناظران بدبینانه گمان می‌بردند که مقامات اسراییلی خود – با هدف هشدار به دشمنان این کشور – مردخای وانونو را به افشای اسرار هسته‌ای آن کشور ترغیب کرده‌اند و وی نیز ناخودآگاه به خواست آنان تن داده است؛ اما رویدادهای بعدی، بطلان این گمانه را ثابت کرد.
مردخای وانونو به منظور تسلیم اطلاعات خود به هفته نامه بریتانیای ساندی تایمز، عازم لندن شد. او در سال 1986 در مصاحبه‌ای با این هفته‌نامه اطلاعات خود در مورد فعالیت‌های اتمی اسراییل در سایت اتمی دیمونا را همراه با تصاویری از تجهیزات تولید جنگ‌افزار هسته‌ای ، انتشار داد و به این ترتیب، مدارکی در تایید حدس و گمان‌های موجود در مورد زرادخانه هسته‌ای اسراییل در اختیار جهانیان قرار گرفت.
وانونو قبل از خاتمه کار خود در سایت هسته‌ای دیمونا، توانسته بود به طور مخفیانه از بخش‌های مختلف این تاسیسات، (از جمله در بخش پردازش مواد رادیو اکتیو برای استفاده در تولیدکلاهک‌های اتمی)، دو حلقه عکس بگیرد. ماموران امنیتی اسراییل تله‌ای برای او فراهم کردند و با صحنه‌سازی و فریب ( با اعلام این که حال همسر و مادرش در رم بسیار وخیم می‌باشد ) وی را به آپارتمانی در رم کشاندند و پس از طناب پیچ کردن و بیهوش نمودن، او را با یک تابوت به اسراییل منتقل ساختند. ظاهرا شیمون پرز، نخست‌وزیر وقت اسراییل ، به این دلیل دستور ربودن وی در رم (و نه در لندن) را صادر کرده بود که نمی‌خواست با اجرای چنین عملیاتی در لندن، باعث ناخرسندی دولت بریتانیا شود.
در سال 1986، مردخای وانونو در یک دادگاه اسراییلی محاکمه و به جرم افشار اسرار حیاتی دولت و خیانت به کشور ، به هجده سال زندان محکوم شد و تا ماه آوریل سال 2004 در زندان بود.
سرانجام دوره زندان مرخای وانونو، دانشمند هسته‌ای اسراییل، که هجده سال را به جرم افشار اسرار مربوط به فعالیت‌های اتمی این کشور در زندان گذراند، روز چهارشنبه 21 آوریل 2004 به پایان رسید و او کلیسای سنت جرج بیت المقدس را برای بیتوته کردن انتخاب نمود. وانونو از زندان آزاد شد و بلافاصله دولت اسراییل بیانیه‌ای صادر کرد و گفت: مردخای وانونو که در ماه آوریل سال جاری و پس از هجده سال حبس به جرم افشار اسرار هسته‌ای اسراییل و خیانت به کشور از زندان آزاد شده به دستور مقامات دولتی از برخی از حقوق اجتماعی از جمله حق سفر به خارج از کشور محروم است. دولت اسراییل همچنین ادعا کرد که وی به دلیل آگاهی از فعالیت‌های هسته‌ای این کشور هنوز یک تهدید امنیتی تلقی می‌شود. محدودیت‌های اعلام شده وانونو چنین اعلام شد:
1- ممنوعیت دریافت گذرنامه
2- محرومیت خروج از اسراییل به مدت یک سال
3- نیاز به کسب مجوز رسمی برای تماس با خارجیان
4- ممنوعیت تماس با سفارتخانه‌های خارجی در اسراییل
5- ممنوعیت مصاحبه با رسانه‌ها
6- ممنوعیت حرف ‌زدن درباره اسرار هسته‌ای اسراییل
دولت اسراییل با صدور بیانیه‌ای دیگر اعلام کرد که مردخای وانونو اطلاعات سری در مورد مرکز هسته‌ای دیمونا را افشا کرده و هنوز هم اطلاعاتی در اختیار دارد که آنها را انتشار نداده است.
دولت اسراییل بارها او را خائن خواند، اما وانونو پس از آزادی از زندان گفت که به عمل خود افتخار می‌کند هر چند اطلاعات دیگری در مورد فعالیت‌های هسته‌ای این کشور در دست ندارد. وی از دولت اسراییل خواست تا به بازرسان بین‌المللی اجازه دهد از سایت اتمی آن کشور در دیمونا بازدید کنند. آقای وانونو گفت که چندین سال از محکومیت خود را در زندان انفرادی سپری کرده و نحوه رفتار زندانبانان را خشن و وحشیانه توصیف کرد. به گفته این متخصص اتمی، علت بدرفتاری با وی در زندان، تغییر کیش و گرویدن او به مسیحیت بود.
هنوز چیزی از آزادی وانونو نگذشته بود که پیتر هونام خبرنگار 60 ساله انگلیسی که برای ساخت یک فیلم مستند تلویزیونی درباره او، به این کشور سفر کرده بود در بیت المقدس بازداشت شد. همسر وی گفت: که آزادی پیترهونام مشروط به ترک فوری اسراییل شد. خانم هونام گفت:‌شوهر وی به جاسوسی در مورد برنامه‌های هسته‌ای اسراییل متهم گردید. عاقبت این خبرنگار با وساطت دادستانی کل اسراییل آزاد شد و هنگام آزاد شدن از بازداشت گفت که اسراییل باید از اقدام خود شرمنده باشد وی در مدتی که در بازداشت ماموران امنیتی بود در "سیاه چالی با دیوارهای آغشته به مدفوع" نگهداری می‌شده است. آقای هونام همان کسی است که پس از گفتگو با آقای وانونو در سال 1986 میلادی برای روزنامه ساندی تایمز گزارشی از جنگ‌افزارهای هسته‌ای اسراییل تهیه کرد و جهان را متوجه خطر وحشتناک زرادخانه هسته‌ای اسراییل نمود.
بار دیگر چه می‌کند این زمانه دون و ننگ آجین؟ اسراییل بیش از این، آزادی وانونو را تحمل نتوانست کرد. او که محکومیت 18 ساله را تحت فشارهای خشن مقامات اسراییلی، سپری ساخته بود، در تاریخ پنج‌شنبه 11 نوامبر 2004 (آبان 83) دستگیر و به سلول برده شد. مقامات امنیتی اسراییل گفتند :‌او را دائما در کلیسای سنت جرج زیر نظر داشته‌اند، اما نمی‌توانستند مطمئن باشند که او به مصاحبه‌های غیرمجاز با رسانه‌های خارجی، دست نزند. دستگیری مجدد وانونو، واکنش چندانی را در محافل انسان دوست غربی‌، در پی نداشت.

منبع: فصلنامه راهبرد 1383 شماره 34

مطالب مرتبط