نکته های نگارشی: واژه‌قرضی یا loanword

در این نوع پدیده‌ی قرضی عین واژه یا عبارت که در زبان قرض‌دهنده به کار برده می‌شود در زبان قرض‌گیرنده نیز به کار برده می‌شود.
در همه‌ی زبان‌هایی که قرض گرفته‌اند، بسیاری از مردم ناراضی‌اند و معتقدند که واژه‌های قرضی زبان آن‌ها را خراب کرده است. مقاومت در برابر واژه‌های قرضی در همه‌ی زبان‌ها یک اندازه نیست. اهل بعضی زبان‌ها درباره‌ی هجوم واژه‌های قرضی حساس‌ترند، ولی واقعیت این است که علی‌رغم همه‌ی مقاومت‌ها، تلاش‌ها و ناخرسندی‌ها، تقریباً همه‌ی زبان‌ها قرض می‌گیرند و قرض می‌دهند. باید توجه داشت که موضوع قرض‌دادن و قرض‌گرفتن واژه در درجه‌ی اول یک مسئله‌ی اقتصادی‌اجتماعی است و این انعکاس نفوذ فرهنگی است که به‌صورت واژه‌های قرضی در زبان ظاهر می‌شود. بنابراین مسئله‌ی واژه‌های قرضی را نباید به‌عنوان یک مسئله‌ی زبانی صرف تلقی کرد، بلکه باید آن را در چهارچوب وسیع‌تر نفوذ فرهنگی از جامعه‌ای به جامعه‌ی دیگر مورد مطالعه قرار داد.
چنانکه گفتیم، عناصر فرهنگی از فرهنگ «الف» به فرهنگ «ب» وارد می‌شوند و متعاقباً موجب راه‌یافتن واژه‌های قرضی از زبان «الف» به زبان «ب» می‌گردند. این نقل‌وانتقال فرهنگی و زبانی از طریق افراد صورت می‌گیرد. یعنی افرادی از فرهنگ «ب» با زبان و فرهنگ جامعه‌ی «الف» آشنا می‌شوند و سپس عناصر فرهنگی و زبانی را از جامعه‌ی «الف» به «ب» یعنی فرهنگ و جامعه‌ی خود منتقل می‌کنند. بنابراین افراد دوزبانه عامل انتقال عناصر فرهنگی و به‌ویژه واژه‌های قرضی‌اند. ولی باید توجه داشت که افراد دوزبانه در انتقال واژه‌ها و عبارات قرضی به زبان خود، فقط به موارد ضروری، یعنی مواردی که خلائی در واژگان زبان‌شان وجود دارد اکتفا نمی‌کنند، بلکه از این نیز فراتر می‌روند و واژه‌ها و عباراتی را نیز که ضروری نیستند، یعنی خلائی را پر نمی‌کنند، به زبان خود منتقل می‌کنند. مثلاً به‌علت انتقال عناصر فرهنگی تازه به فرهنگ ما، شاید واژگان زبان فارسی در وهله‌ی اول به این لغات احتیاج داشته است:
کت، اتوبوس، تلفن، سمنت، شیمی، فیزیک و مانند آن. ولی جای تردید است که کلمات زیر برای پرکردن خلائی به واژگان زبان فارسی وارد شده باشند:
انترسان (intéressant)،
انترسه (intéressé)،
سوژه (sujet)،
دکوراژه (découragé)،
کم‌پلی‌مان (compliment)

به این آگهی توجه کنید:
«این نان سوخاری صددرصد بهداشتی به‌وسیله‌ی دستگاه‌های مجهز و مدرن و با سیستم فرمانتاسیون دومرحله‌ای تهیه می‌شود.»
در این آگهی سه واژه‌ی قرضی وجود دارد که هیچ خلائی را پر نمی‌کنند. نویسنده می‌توانست از واژه‌هایی که در زبان فارسی روزمره وجود دارد استفاده کند و آگهی خود را چنین بنویسد: «…به‌وسیله‌ی دستگاه‌های مجهز و جدید و با روش تخمیر دومرحله‌ای تهیه می‌شود.» (درست است که واژه‌های «جدید» و «تخمیر» عربی‌اند، ولی این واژه‌ها امروز جزو واژگان زبان فارسی هستند، زیرا افراد یک‌زبانه نیز آن‌ها را به کار می‌برند. به‌هرحال، وجود این واژه‌ها قرض‌گرفتن مجدد واژه‌های «مدرن» و «فرمانتاسیون» را از فرانسه غیرضروری می‌کند.)

محمدرضا باطنی
 زبان و تفکر
مجموعه مقالات زبان‌شناسی
فرهنگ معاصر
تهران، ۱۳۹۶

مطالب مرتبط