زنان کرلا برعلیه کوکاکولا

شرکت «کوکا کولا» که از سال ١٩٧٧ از هند اخراج شده بود، دوباره از روز ٢٣ اکتبر سال ١٩٩٣ وارد هند شد و این در حالی بود که درست در همین زمان دیگر شرکت چندملیتیِ آمریکایی یعنی «پپسی کولا» نیز در هند ریشه می دواند. این دو شرکت در حال حاضر شامل نود کارخانه می شوند؛ «کارخانه های بطری پرکنی» که در واقع «کارخانه های پمپاژ» می باشند. در این میان ۵٢ کارخانه متعلق به «کوکا کولا» است و ٣٨ کارخانه دیگر به «پپسی کولا» تعلق دارد. هریک از این کارخانه ها روزانه چیزی بین یک تا یک و نیم ملیون لیتر آب مصرف می کنند.

این نوشابه های گازدار، با توجه به روند تولیدشان، خطراتِ جدی را دربر دارند. نخست به دلیل این که پمپاژ سفره های آب زیرزمینی توسط کارخانه هایشان، مردمان فقیر را از حق اساسی دسترسی به آب آشامیدنی محروم می کند. از سوی دیگر این کارخانه ها زباله های سمی تولید می کنند که محیط زیست و سلامت عمومی را تهدید می کند. و در انتها به دلیل این که نوشابه هایی که برپایه «سودا» هستند، از جمله نوشیدنی هایی به شمار می آیند که برای سلامتی انسان مضر می باشند. در همین راستا مجلس هند گروهی متشکل از نمایندگان احزاب مختلف را مامور تحقیق در مورد وجود پس مانده های آفت کش های سمی در این نوشابه ها کرده است.
در مدت بیش از یک سال زنان قبایل «پلاشیمادا» در ناحیه «پالاگهات» در «کرلا» مجموعه تحصن هایی را برای اعتراض نسبت به خشک شدن سفره های آب زیرزمینی توسط «کوکاکولا» برگزار کرده اند. در این زمینه «ویرندر کومار»، روزنامه نگار روزنامه «متروبومی» می نویسد: « ساکنان این مناطق ظرف های سنگین آب آشامیدنی را که باید برای بدست آوردنش مسافت زیادی را طی کنند بر روی سر حمل می کنند و این در حالی است که در همین زمان کامیون های پر از نوشابه های گازدار از کارخانه «کوکا کولا» خارج می شوند(١). قابل ذکر است که برای تهیه یک لیتر «کوکا کولا» نه لیتر آب آشامیدنی مصرف می شود.
زنانِ «آدیواسی»(٢) در «پلاشیمادا» حرکت خود را از کمی پس از افتتاح کارخانه «کوکا کولا» در ماه «مارس» سال ٢٠٠٠ آغاز کردند؛ در این زمان پیش بینی تولیدی معادل ١٢٢۴٠٠٠ بطری شامل «کوکاکولا»، «فانتا»، «اسپرایت»، «لیمکا»، «تامس آپ»، «کینلی سودا» و «ماسا» می شد. «پانچایات» محلی (٣) بر اساس مجموعه شرایطی به «کوکا کولا» مجوز برداشت آب به کمک پمپ های موتوردار را داده بود. ولی این شرکت چندملیتی به صورتی کاملاً غیر قانونی اقدام به برداشت میلیون ها لیتر آبِ خالص در بیش از شش چاه حفاری شده توسط ابزار و پمپ های الکتریکیِ بسیار توانمندش کرده است. بدین ترتیب سطح آب زیرزمینی به شدت پایین آمده است؛ یعنی از عمق ۴۵ متری به عمق ١۵٠ متری رسیده است.
ولی «کوکا کولا» تنها به دزدیدنِ آب مردم قناعت نمی کند؛ چرا که علاوه بر این و کمی پس از استقرار، ناحیه ای که در آن مستقر شده است را با دفن ماشین آلات فرسوده و زباله های جامد در چاه هایی که خشک شده اند و پر کردن چاه ها با فاضلاب، آلوده می نماید.
پیش از این کارخانه زباله هایش را خارج از محوطه دفن می کرد؛ البته به گونه ای که در فصل های بارانی در اثر پخش آن در شالیزارها، کانال ها و چاه های آب، تهدیدی بسیار جدی برای سلامت اجتماعی ایجاد می شد. هرچند در حال حاضر چنین وضعیتی دیگر وجود ندارد ولی از شدت آلوده بودن منابع آب زیر زمینی کاسته نشده است.
مجموعه این فعالیت ها به خشک شدن ٢۶٠ چاهی منجر گردید که حفاری آن ها بر اساس مجوز قانونی و برای رفع نیاز به آب آشامیدنی و زراعی بوده است. در این ناحیه از استان «کرالا» که به دلیل طبیعت غنی و سرشار از آب با عنوان «انبار برنج» شناخته می شود، از میزان تولیدات کشاورزی ١٠درصد کاسته شده است. در نهایتِ امر، «کوکا کولا» زباله های سمی را به عنوان کود تولیدی کارخانه بین روستاییان پخش می کند. به هر حال آزمایش های انجام شده نشان می دهند که این کودها حاوی درصد بالایی از سرب و مواد سرطان زا هستند.
بدین ترتیب، نمایندگان قبیله ها و کشاورزان، همزمان نسبت به آلودگی منابع آب زیرزمینی و چشمه ها و نیز وجود چاه هایی که به صورت غیرقانونی حفر شده اند و برداشت محصولات زراعی را به شدت تهدید می کنند، اعتراض کرده اند. از مهم ترین تقاضاهای آن ها حفاظت منابع آب آشامیدنی سنتی شامل برکه ها و مخازن و نیز حفظ آب راهه های مورد استفاده جهت انتقال آب و کانال ها و سرانجام جیره بندی سهم آب زیرزمینی می باشد.
در این بین و با وجود اخطاری که از سوی «پانچایات» به «کوکاکولا» برای ارائه توضیحاتی در مورد فعالیت هایش داده شده بود، این شرکت از ارائه هرگونه توضیحی خود داری کرده است. در نتیجه به تازگی مجوز بهره برداری این شرکت لغو شده است ولی با این وجود، این شرکت چند ملیتی تلاش کرد تا با پرداخت ٣٠٠ میلیون روپیه آقای «آنیل کریشان» رئیس «پانچایات» را بخرد که البته در این امر ناموفق بود ه است.
به هر حال هرچند «پانچایات» مجوز بهره برداری این شرکت را لغو کرده است ولی دولت ایالت «کرالا» همچنان به حمایت از آن ادامه می دهد. در این راه چیزی معادل دومیلیون روپیه (٣۶٠٠٠ یورو) به عنوان کمک بلاعوض در جهت سیاست های صنعتی محلی به «کوکاکولا» پرداخته شده است. در تمام ایالت هایی که این شرکت ها کارخانه ای دارند، «کوکا» و «پپسی» کمک های مشابهی را دریافت می کنند. جالب این جاست که این همه هزینه برای نوشیدنی هایی می شود که در مقایسه با نوشیدنی های محلی هندی همچون «نیمبو پانی»، «لاسی»، «پانا»، «ساتو» و … از نظر ارزش غذایی صفر هستند.
علاوه بر این، برای تهیه شربتی اشباع شده از شکر، این کارخانه ها از قند ذرت – فروکتوز- استفاده می کنند و این در حالی است که نزدیک به ٣٠درصدِ ذرت تولیدی نیز به جای خود در کارخانه ها به تولید غذای احشام اختصاص می یابد و بدین ترتیب از چرخه غذایی انسان خارج می شود و در واقع، این موضوع فقیران را از یک فراورده غذایی اساسی و ارزان محروم می کند. برعکس، استفاده از مواد شیرین کننده جایگزین به جای شیرین کننده های حاصل از نیشکر همچون «گور» و «خاندسری» به کشاورزانی که این محصولات به نوعی تامین کننده درآمد ها و شرط بقایشان محسوب می شد صدمه می زند. خلاصه این که «کوکا کولا» و «پپسی کولا» تاثیری مهم بر زنجیره غذایی و اقتصادی دارند.
در سال ٢٠٠٣، مسولان بهداشت منطقه به ساکنان «پلاشیمادا» اطلاع دادند که آب منطقه بر اثر آلودگی غیرقابل مصرف شده است، البته مدتی بود که زنان این موضوع را می دانستند و خود از اولین کسانی بودند که با «دهارنا» -تحصن- در برابر نرده های کارخانه اعتراض خود را نسبت به این «آب دزدی» اعلام کردند.
با الهام گرفتن از حرکت زنان «آدیواسی»، حرکتی وسیع تر همچون موجی از نیروی همبستگی درصحنه ملی و جهانی پدید آمد. در اثر فشار های ناشی از نیروی روزافزونِ این حرکت و بروز خشک سالی که منجر به جدی تر شدن مشکل آب گردید، سرانجام ریس دولت ایالت «کرالا» در روز ١٧ فوریه سال ٢٠٠۴ دستور بسته شدن کارخانه «کوکا کولا» را صادر کرد. اتحاد رنگین کمانی که در آغاز بین زنانِ منطقه شکل گرفت سرانجام سراسر «پانچایات» را فراگرفت. در این میان «پانچایات» ناحیه «پروماتی» در استان «کرالا» نیز شکایتی بر علیه این شرکت چندملیتی در نزد دادگاه عالی «کرالا» و در جهت منافع عمومی ثبت کرده است.
در روز ١۶ دسامبر سال ٢٠٠٣، قاضی «بالاکریشنانا نای» به «کوکا کولا» دستور داد که به پمپاژ غیرقانونی از منابع آب زیرزمینی «پلاشیمادا» خاتمه دهد. عواقب بعدی این حکم اهمیتی هم پایه تصمیم اولیه داشتند. قاضی به صورت مشخص بر این موارد تاکید کرده بود که : «نظریه اعتماد جمعی پیش از هرچیز بر این اصل استوار است که منابع مشخصی همچون هوا، آب دریا و جنگل ها برای همه مردم از چنان اهمیتی برخوردار هستند که درنظر گرفتن آن ها به عنوان سرمایه شخصی کاملاً غیر قابل توجیه خواهد بود. منابع نام برده شده به نوعی هدیه طبیعت هستند و باید به رایگان و فارغ از شرایط اجتماعی اشخاص در اختیار همه قرار گیرند. از آن جا که این نظریه دولت را وادار به حفاظت از چنین منابعی می نماید تا همه بتوانند از آن برخوردار گردند، نمی توان اجازه داد که از آن ها به صورت شخصی یا با اهداف تجاری بهره برداری شود… . بدون هیچ استثنایی، همه شهروندان باید از سواحل، آب گیرها، هوا، جنگل ها و زمین هایی که از نظر زیست محیطی حساس هستند، برخوردار شوند. در این میان دولت به عنوان مدیر مسولیت حفاظت منابع طبیعی ای را برعهده دارد که قابل انتقال به عنوان دارایی شخصی نیستند.»
این امر واضح است که آب یک سرمایه عمومی است. دولت و بازوهای مدیریتی گوناگونِ آن وظیفه حفاظت از منابع آب زیرزمینی در برابر برداشت های بیش از حد مجاز را برعهده دارند و عدم واکنش در برابر این موضوع نوعی تخطی از اصل ضمانت حق زیست است که در بند ٢١ قانون اساسی هندوستان آمده است. دیوان عالی همچنین تاکید کرده است که حق بهره مند بودن از آب و هوای آلوده نشده نیز شامل حق زیستی می شود که در این بند آمده است.
به عبارت دیگر ، با وجود نبود قانونی در جهت مشخص کردن ضوابط بهره برداری از سفره های آب زیر زمینی، «پانچایات» و دولت، برای اعتراض بر روی موضوع بهره بردای بیش از حدمجاز از این منابع زیر زمینی تکیه کرده اند. بدین ترتیب حق مالکیت «کوکاکولا» شامل سفره های آب واقع در زیر زمین های این شرکت نمی شود. هیچ کس حق ندارد سهمی بزرگ از آب زیر زمینی را از آن خود بداند و دولت نیز هیچ قدرتی در زمینه دادن امتیاز بهره برداری از این منابع در مقیاس وسیع به یک شخص ثالث ندارد.
با توجه به اعلام حکم از سوی دادگاه؛ «کوکا کولا» پمپ کردن آب برای مصرفِ خود را در مدت یک ماه کم کم قطع خواهد کرد. «پانچایات» و دولت ایالتی در پایان این مهلت بررسی خواهند کرد که آیا به مفاد حکم عمل شده است یا نه.
حرکت طغیان گرانه زنان که هسته مرکزی و قلب این حرکت بودند در نهایت توسط قضات، نمایندگان مجلس و چهره های علمی و نویسندگان پیگیری گردید. دامنه های این جنبش به سایر ایالت هایی که ِ در آن ها «کوکا« و «پپسی» با پمپ کردن آب سفره های زیرزمینی به ساکنان آسیب می رسانند، نیز گسترش یافته است. در «جایپور» مرکز ایالت «راجستان»، پس از گشایش کارخانه «کوکاکولا» در سال ١٩٩٩ سطح آب زیرزمینی از عمق دوازده متری تا عمق سی و هفت متر و نیمی پایین رفته است. در «مهدیگنج» ناحیه ای در بیست کیلومتری شهر مقدس «واراناسی» – «بنارس»- سطح آب دوازده متر پایین رفته است و زمین های کشاورزی اطراف کارخانه نیز آلوده شده اند. در «سینگشاشر» ، روستایی از استان «بالیا» در شرق «اتار پرادش» کارخانه «کوکاکولا» به گونه ای زمین ها را آلوده است که این آلودگی تا مدت ها دوام خواهد داشت. بدین ترتیب در همه جا حرکت های اعتراض آمیزی شکل می گیرد. با این وجود باید متذکر شد که در اکثر موارد اخیر قدرت های محلی به این اعتراض ها پاسخی همراه با خشونت می دهند. به عنوان مثال در «جایپور»، «سیدار دودا»، مبارز صلح طلب معروفی که متمایل به اندیشه های «گاندی» است، در سال ٢٠٠١ به خاطر شرکت در یک راهپیمایی آرام برای بسته شدن یکی از این کارخانه ها توقیف شد.

کارخانه ها در محاصره زنجیرهای انسانی
خطر آلودگی توسط پس مانده های سمی را باید به موضوع خشک شدن چاه ها افزود. دیوان عالی ایالت «راجستان» فروش نوشیدنی های تولید شده توسط «کوکا» و «پپسی» را ممنوع کرده است چرا که از مشخص کردن محتویات دقیق فراورده هایشان خودداری کرده اند و این درحالی است که بر اساس آزمایش های انجام شده این محصولات دارای پس مانده های آفت کش های سمیِ خطرناک برای سلامت انسان هستند.(۴) این دو غول چندملیتی اقدام به شکایت در دیوان عالی هند کرده اند، ولی این نهاد از پذیرش شکایت خودداری کرده است و حکم دادگاه «راجستان» مبنی بر لزوم انتشار فهرست دقیق مواد موجود در تولیدات «کوکا» و «پپسی» را تنفیذ کرده است. در حال حاضر این نوشیدنی ها در این ناحیه ممنوع هستند.
تحقیقی که طی برنامه «همه هندوستان به سوی تحقیق در مورد آفت کش های سمی» یا (AICRP) در سال ١٩٩٩ انجام شده است، نشان می دهد که ۶٠ درصد تولیدات غذایی که در معرض فروش عمومی قرار می گیرند حاوی پس مانده های این آفت کش های سمی هستند و در ١۴درصد از آن ها نیز نسبت این مواد از حد مجاز بیشتر است. چنین موضوعی به شایعه ای دامن می زند که بر اساس آن شرکت های چندملیتی با برجسته کردن موضوعاتی همچون امنیت و اعتماد درپی ازبین بردن اعتماد موجود نسبت به سازمان های عمومی و قدرت های محلی می باشند. این نوع پیش داوری حساب شده بر علیه دستگاه اداری اموال و خدمات دولتی منجر به پذیرش موضوع خصوصی سازی شده است. در هندوستان مانند سایر نقاط جهان توسل به بخش خصوصی مانع دسترسی به آب با کیفیت و با قیمتی معقول شده است.
در ٢٠ ژانویه ٢٠٠۵، در سرتاسر هندوستان زنجیرهای انسانی به دور همه کارخانه های «کوکاکولا» و «پپسی کولا» کشیده شد. در دادگاه های خلقی خطاب به «آب دزدان» گفته شد که باید کشور را ترک کنند. مورد «پلاشیمادا» این موضوع را اثبات می کند که قدرت مردم توانایی غلبه بر شرکت های خصوصی را دارد. جنبش هایی که برای حفظ آب به راه افتاده است از این هم فراتر می روند؛ به عنوان مثال شامل سدها و پروژه های بزرگی نیز می شود که انحراف مسیر بسیاری از رودهای شبهه جزیره را دربر خواهند داشت و مخالفت های روز افزون را به دنبال داشته است(۵). این جنبش ها با اعتراض نسبت به خصوصی سازی هایی که با حمایت بانک جهانی انجام می شوند و خصوصی سازی شبکه آب شهر «دهلی»(۶) همراه هستند. لازم به یادآوری است که چنین غارتی مسلماً بدون کمک دولت های ایالتی متمایل به پایتخت و همکاری آن ها ممکن نیست.
چنین نبردی بر علیه دزدیِ آب تنها شامل هندوستان نمی شود. برداشت بیش از حد از منابع آب زیرزمینی و پروژه های بزرگی که برای انحراف مسیر رودها در حال انجام هستند خطری برای تمامی جهان محسوب می گردد. برای مشخص تر شدنِ این خطر می توان یادآوری کرد که اگر تمام نقاط این سیاره بارندگی هایی با شدت و مدت یکسان داشتند در تمامی دنیا گیاهان و گونه های جانوری یکسانی وجود داشت. ولی این سیاره همراه با تنوع بوده است. موضوع چرخه آب در این سیاره معادل دموکراسی است چراکه نوعی سیستم متعادل پخش آب برای تمامی موجودات زنده را دربر دارد. درغیاب دموکراسیِ آب، نمی توان زندگیِ دموکراتیک داشت.

١- ١- Virenda Kumar, “ lettre ouverte au chef du gouvernement ”, Mathrubhumi, Thiruvananthapuram ) Kerala ( , 10 mars 2003.
٢- کلمه «آدیواسی» بیان گر قبایل محلی است که در آن ها سیستم طبقات اجتماعی ( کاست)رواج ندارد. ٣- شورای محلی در مقیاس روستا
۴- کمیسیونِ مجلس به این نتیجه رسید که این پس مانده ها در مرز حد قابل قبول در هندوستان قرار دارند. در بطری ها «کوکا» و «پپسی» که در اروپا و آمریکا مصرف می شوند به هیچ وجه نشانی از این مواد نیست.
۵- Arundhati Roy, Le Coût de la vie, Gallimard, Paris, 1999.
۶- برای تصفیه آب، کارگاه به شرکت «دگرمونت» سپرده شد که وابسته به شرکت «سوئز» است. بدین ترتیب قیمت آب در دهلی در سال های اخیر ده برابر شده است.

منبع: ماهنامه لوموند دیپلماتیک 2005 مارس
مترجم : کاوه دهقان
نویسنده : ودانا شیوا

مطالب مرتبط