جامعه مدني و جهاني سازي ( جامعه مدني جهاني )

نويسنده : دكتر حميد مولانا

آيا پديده اي به نام ” جامعه مدني ” مي تواند در سطح جهاني يا بين المللي وجود داشته باشد ؟ در پايان قرن بيستم ميلادي و آغاز قرن جديد و هزاره نو ، تغييرات مهمي در عرصه جهاني و در زمينه ارتباطات انساني به وقوع پيوسته است . با نگاهي به گذشته درمي يابييم كه بسياري از عناوين مربوط به نظام بين المللي و ارتباطات بين المللي ، از نظام پس از جنگ جهاني دوم و جنگ سرد نشأت گرفته است . فروپاشي اتحاد شوروي و كنار رفتن سايه جنگ سرد بين ابرقدرتها دگر گوني هايي در زمينه پيمان ها و كشمكش هاي فرهنگي و سازماني ، از شرق اروپا گرفته تا خاورميانه و حوزه آسيا ـ پاسيفيك به دنبال آورده است . اهميت فرايند اين جريان ها به ويژه در زمينه فرهنگي و فعاليت سازمان هاي غير دولتي و شركت مستقيم مردم در امور بين المللي در زمينه هاي اقتصادي و سياسي ، مستلزم بازنگري در چگونگي طبيعت جوامع ، در محدوده روابط بين المللي است . به همين سبب گروهي از دولتمردان ، سردمداران ،نويسندگان و كارشناسان امور بين امللي و سياست هاي جهاني ، موضوع جامعه مدني جهاني را كه در آن ، مردم مستقيماً و در سازمان هاي غير دولتي ملي و منطقه اي و بين المللي به طور مشترك در امور سياسي و اقتصادي و فرهنگي و محيط زيست مشاركت دارند ، مطرح كرده اند .موضوع جامعه مدني جهاني نيز مانند مساله جامعه مدني در غرب و به ويژه جناح ليبرال و هواداران آن در كشورهاي اروپاي غربي مانند انگلستان ، هلند ، آلمان و اسكانديناوي متداول شده است و هدف آن بسيج سازمان ها و گروه هاي غير دولتي به عنوان يك فضاي مستقل در مقابله با تصميم گيري هاي بين المللي دولتي و اظهار نفوذ در امور سياسي و اقتصادي و اجتماعي جهان امروز مي باشد ، ولي مشكل خلق چين جامعه اي مدني در سطح جهاني كم تر از دشوارهاي آن در سطح كشوري و ملي نيست . چه نوع جامعه ، براي كدام جهان ، به دست چه كساني و با چه اهداف و فلسفه و انديشه هاي اجتماعي و سياسي ؟
در چند سال اخير ، اصطلاح جهاني كردن يا جهانشمول شدن نقل محافل علمي و سياسي بوده است . متاسفانه از اين واژه تعابير زيادي شده و به عنوان فرآيندي در خود و از خود تلقي گرديده است . تا آن جا كه به جامعه مدني مربوط مي شود ، بايد اين فرآيند ” جهاني ” را توضيح داد و جريانات و شاخص هاي جهاني را از غير جهاني تميز داد . در جهان امروز ديگر نمي توان تلقي كلاسيك از روابط بين المللي ، يعني روابط متقابل بين دولت ها و زبدگان سياست گذار به عنوان تنها بعد مطالعات ارتباطي و اجتماعي و سياسي و اقتصادي در نظر گرفت . پيدايش شاخص هاي غير دولتي و نقشي كه در الغاي حوزه هاي رفتار سنتي دولتي داشته اند ، افزايش مراودات فردي و اقتصادي در سطح جهاني ، به همراه تغييرات به عمل آمده در ماهيت ديپلماسي و تبليغ ، تماماً بيان كننده وسعت به وجود آمده در معناي ” بين المللي ” اين عرصه و هم چنين در روابط جوامع انساني به طور كلي است . چنين گسترش مهمي كه در نهادهاي غيردولتي همچون شركت ها ، سازمان هاي غير دولتي و جنبش هاي اجتماعي ، در چند دهه گذشته پديد آمده ، مراودات را از سطح دولت با دولت فراتر برده است . ابعاد ارتباطي و اجتماعي از نظر اقتصادي ، سياسي و فردي توسعه يافته و جنبش هاي جديد فرادولتي و مادون دولتي را در سطح جهاني فراهم آورده است . با توسعه تكنولوژي وسهولت مسافرت ، جهانگردي ، مهاجرت و تماس هاي شغلي به مقدار زيادي رشد يافته اند . اين حركت به سمت حاكميت مادون دولتي را مي توان مشخصاً در گسترش واحدهاي تجارت جهاني مشاهده كرد كه از مواردي چون شركت هاي چند مليتي با مراكزي در يك كشور و شعباتي در كشورهاي ديگر تا شركت هاي فرامليتي با مديريت غيرمتمركز و جهاني تشكيل گرديده اند .
در مرتبه فرادولتي ، هم سازمان هاي فراگير مثل سازمان ملل و هم سازمان هاي غير دولتي از قبيل گروههاي حقوق بشر و محيط زيست ، با ملت ها به صورت جداگانه و در سطح دولتي ارتباط برقرار مي كنند با اين اهداف كه نهادها ، رژيم ها و قوانيني را وضع كنند كه بالاتر از دولت عمل نمايد . بدين ترتيب به كارگيري اصطلاح بين المللي در اين زمينه از بابت تاكيدي كه صرفاً بر شاخص هاي دولتي دارد ، بسيار محدود كننده به شمار مي رود و بايد براي منعكس ساختن طبيعت جهاني جوامع معاصر به بازنگري در اين اصطلاحات دست زد .چيزي كه در اين دوره به ظاهر كنش هاي بين المللي و جهاني كاملاً مهم است ناتواني كشورهاي به اصطلاح در حال توسعه يا ملت هاي كوچك در اثر گذاري بر روند پيشرفت هاي كنوني جهان در يك حد قابل اعتنا مي باشد . بدين ترتيب ، جهاني شدن ارتباطات در برخي عرصه ها نمايانگر يك تغيير بنيادين در معناي كلاسيك روابط بين المللي گرديده است ، ولي اين جهت گيري جهاني به سمت شاخص ها و مرتبه هاي جديد ، به معني نبود محدوديت در ارتباطات نيست . ارتباطات بين المللي به ارتباطات جهاني تبديل گرديده كه فرآيندي برخوردار از ابعاد جهانشمول است . يقيناً چيزي كه دارد اتفاق مي افتد ، ممكن است ، معناي جديدي از ارتباطات جوامع با يك ديگر باشد كه ما چيزي زيادي درباره اش نمي دانيم ، ولي آن چه واضح است ، اين است كه در وضع كنوني نظام جهاني ، اغلب سازمان هاي غير دولتي در همه رشته هاي سياسي ، اقتصادي، مالي ، اجتماعي و فرهنگي بدون ترديد در دست و كنترل كشورها و ملت هاي غرب به ويژه امريكا و اتحاديه اروپا بوده ، چنان كه دولت هاي آن ها در صحنه روابط بين المللي صيانت دارند ، همان طور نيز جامعه مدني پيش بيني شده ، حاصل فعاليت شاخص هاي غير دولتي در كنترل و نظارت سازمان هاي غير دولتي غرب مي باشد . مفهوم ” جهانشمولي شدن ” و كاركرد آن ، تحت تاثير سازمان هاي دولتي و غير دولتي غرب بوده اند .
منظور از جهانشمول شدن چيست ؟ عملكرد آن چگونه است ؟ چه كسي با چه چيزي آن را هدايت مي كند و منظور از آن چيست ؟ آيا روند كنوني جهاني كردن اطلاعات ، اقتصاد، كار و سرمايه موجب تغييرات كيفي در اشكال سنتي جوامع و نهايتاً تبديل ساختار اجتماعي است ؟ در غيبت يك دولت جهاني ، جامعه مدني در سطح جهاني چه شكلي مي تواند به خود گيرد ؟ اخلاقيات جديد موجود در اين نوع ساختار چيست ؟ منافع چه كساني از اين طريق تامين مي گردد . كلوپ رم ، يكي از نهادهاي دهه هاي آخر قرن بيستم ، كشورهاي غرب را در مسائل تكنولوژيك ، اقتصادي ، توسعه و بسط تكنولوژي پيشرفته يكي از نيروهاي عمده جهانشمول سازي كه مسوول پيدايش جامعه مدني جديد است ، قلمداد مي كند . به بيان ساده برطبق اين نظريه ، جامعه مدني بايستي نتيجه غايي جهان شمول سازي با انقلاب جهاني باشد .
مطابق گزارش شوراي كلوپ رم :
” انقلاب جهاني فاقد هر گونه پايه و اساس ايدئولوژيك است و محصولي از درهم آميختگي بي سابقه زمين لرزه هاي ژئواستراتژيك و عوامل اجتماعي ، اقتصادي ، تكنولوژي ، فرهنگي و اخلاقي مي باشد . تركيب اين عوامل منجر به شرايط غيرقابل پيش بيني خواهد شد در اين برهه انتقالي بشريت ، نتيجتاً مواجه با ستيزه اي دوگانه مي گردد. بدين نحو كه مجبور باشد راه خود را به دشواري به سمت شناخت جهان جديد با تمام جوانب پنهانش جستجو كند و ديگر اينكه در غبار بلاتكليفي به يادگيري نحوه مديريت جهان تازه نائل آيد ، نه اين كه آن نحوه مديريت تازه وي را اداره شود .”با اين حال توضيحات كلوپ رم در خصوص فرآيند جهانشمول سازي و آينده جامعه مدني جهاني تا حدودي سطحي و در بهترين وجه آن ، جزيي است ، زيرا توانايي ما را براي تعيين و تحليل سازمان يافته يك چنين پديده اي مختل مي سازد . از تعريف جهانشمول سازي به عنوان پديده اي فاقد ايدئولوژي چنين بر مي آيد كه آن را نيرويي بي سبب به حساب بياوريم . انتصاب صفت پيش بيني ناپذيري بدان ، به اين معني است كه جهانشمول سازي نه تنها فاقد بينش بلكه خالي از ساختار نيز هست . خواسته كلوپ رم نيز براي كمك به بشريت و جامعه مدني جهاني بلاتكليفي مي باشد كه بدون كاوش همه جانبه و تجزيه و تحليل فرآيند جهانشمول سازي است اين در بهترين حالت فقط منجر به سردرگمي بيش تر خواهد گرديد ، ولي در بدترين وجه ، موفق به تجديد ساختار جامعه براساس بينش / ادارك پنهاني آن چه بايد يك جامعه يا اجتماع جهاني را تشكيل دهد ، خواهد شد . شناخت و تحليل غير انتقادي و محدود تكنولوژي ، نقش مهمي در نخستين انقلاب جهاني ايفا مي كند و نتيجتاً ، پيدايش يك جامعه مدني اطلاعاتي را در امتداد پديده شديداً تبليغ شده ديگري قرار مي دهد ؛ اين چشم انداز فرامدرن ( يا پست مدرن ) غرب است . ديدگاهي كه صرفاً توانايي تجديد ساختار جامعه را در جنبه تكنولوژي و به ويژه تكنولوژي اطلاعاتي دارد ، مي تواند فرهنگ را به زير سلطه تكنولوژي اطلاعاتي در آورد و جز اين ، كمك ديگري نخواهد كرد . اين جاست كه انتقاد از تكنولوژي اطلاعاتي به نحوي تناقض آميز بر همان مبنايي اعمال مي شود كه اساس همان تكنولوژي يعني توجيه ابزاري است . در اين شيوه از دخالت در مورد كاربرد مفاهيمي چون اخلاقيات و سببيت شديداً غفلت شده است . بنابراين جاي شگفتي نيست ، اگر براي انقلاب جهاني هيچ گونه مبناي ايدئولوژيك در نظر گرفته نشده است .
آنتوني گيدنز ، يكي از جامعه شناسان معاصر غرب در تحليل خود ، شرحي از چگونگي جهاني بودن تغييرات در دوران نوگرايي ( مدرن ) و فرانوگرايي ( پست مدرن ) عرضه مي دارد كه اشاره به آن در درك جامعه مدني جهاني پيشنهاد شده سردمداران اروپا و امريكا آموزنده مي باشد . به زعم او، يكي از نتايج اوليه مدرن بودن همانا جهانشمول سازي است . اين چيزي بيش تر از انتشار نهادهاي غربي در پهنه گيتي است كه منجر به تخريب ديگر فرهنگ ها مي شود . جهانشمولي فرآيندي ناهموار است كه هم پيوند مي زند و هم متلاشي مي شود ، اشكال جديدي از وابستگي متقابل مي آفريند كه در آن ، خبري از ” ديگران ” نيست . با وجود اين به گفته ضياء الدين سردار ، يكي از تحليل گران و نويسندگان مسلمان كه آثار جامعه شناسي مثل گيدنز را با نظر انتقادي مطالعه كرده است ، استدلال افرادي مثل گيدنز ماهيتاً تناقض آميز است . اگر جهانشمول سازي اساس مدرن بودن جوامع است و اگر جهانشمول كردن فرهنگ غربي دنياي مستقلي پديد مي آورد كه در آن ، ” كسان ديگري وجود ندارند ” ، پس چگونه است كه فرهنگ هاي غير غربي در ايجاد شرايط مدرن سهمي ايفا مي كنند ؟ به علاوه، اگر به زغم گيدنز ، مدرن بودن ” ذاتاً آينده گراست ” و ” پيش بيني آينده به عنوان جزيي از حال عمل مي كند و نتيجتاً منعكس كننده نحوه پيشرفت آينده است ” ، پس آينده به نحو مؤثري به مالكيت مطلق درآمده است . مدرن بودن نه تنها تسلط قطعي غرب بر زمان حاضر را تضمين مي كند ، بلكه به همين ترتيب بر آينده نيز چنگ مي اندازد . به عبارت ديگر جامعه مدني حاصل از اين پديده جهانشمول چيزي جز ادامه خط جامعه مدني غرب در سطح ملي و كشوري اروپا و امريكا نمي باشد .
تكوين جامعه مدني در سطح جهاني به چند علت قابل تامل و ترديد مي باشد ، نخست اين كه مفهوم خود جامعه در غرب با ابعاد زبان ، نژاد ، قوميت و جغرافيا آميخته مي باشد و در مرحله دوم انگيزه اي معنوي و غير مادي كه بتواند اين مجموعه جوامع را در سايه يك بستر عالي تري به همبستگي و ارتقاء سوق دهد ، در نظام كنوني جهاني قابل مشاهده نيست . با اين حال در نوشته هاي مربوط به جهانشمول سازي و جامعه مدني جهاني پيشنهاد شده كه از نگرش مخالفت آميز نسبت به اصل جهاني در برابر اصل محلي ـ كه مدعي است ، جهاني بودن هم شامل و هم مشمول محلي بودن مي شود و بدين ترتيب با هم تداخل دارند . فراتر برويم ، ولي سوال اين است كه اگر اصطلاح محلي امري نسبي و مربوط به مفاهيمي همچون زمان و فضاست ، پس چه چيزي تشكيل دهنده آن است ؟ و چگونه با مساله جهانشمول سازي مرتبط مي شود ؟ آن چه از اين مباحثه برمي آيد ، مفهوم “آگاهي” است ، بدين معني كه جهانشمول سازي و محلي كردن ، مربوط به ذهنيت و تداخل ذهنيت هاست . شيوه اي كه با آن ، خود و رابطه مان با ديگران را تعريف مي كنيم يا خود و ديگران را سازمان مي دهيم ، همگي شامل و مشمول تفسيرمان از شرايط جهانشمولي و محلي مي شود .
اين بحث در آثار غربي بر آراي عده اي مبتني است كه بر اساس آن ، بيش از آن كه از گذشته گرفته شده باشد ، در آميزه اي از گذشته و حال وجود دارد . آيا روند كنوني جهانشمول سازي مشابه فرضيه اي است كه به زعم آن ، سرمايه سالاري صنعت چاپ به خلق مفهوم اجتماعات خيالي انجاميد ؟ ارتباطات و اطلاعات و تكنولوژي امروزه چه نقشي در تفسير جهاني و محلي ، از نظر نوع آگاهي مورد بحث ، ايفا مي كند ؟
اگر گروه هاي انساني از مرحله جهاني شدن دور هستند ، پس علائم جهانشمول شدن كدام است ؟ در يك بررسي اجمالي از نوشته هاي دانشگاهي و عمومي معلوم مي شود كه در مفهوم جهانشمول شدن به تكنولوژي ، ارتباطات ، توليد ، اقتصاد ، غذا ، بيمه و خدمات حقوقي و مالي اشاره مي شود . به طور خلاصه ، آن چه در فرآيند جهانشمول شدن وجود دارد ، نيروهاي مربوط به توليد توزيع و مصرف كالا و خدمات است . تاكيد بر اين نكته حائز اهميت است كه هرچند مصرف كالاها و خدمات ( با همان رفتار مصرفي ) مي تواند نشانه اي از همسان بودن باشد ـ همچنان كه مصرف كالاهاي غربي اعم از خوراكي مثل كوكاكولا ، پپسي و پيتزا و غيرخوراكي ها مثل برنامه هاي تلويزيوني اين گونه است . ولي اين امر هرگز دال بر همساني از بابت ارزش ، گرايش و اخلاق نيست . به بيان ديگر ، اتخاذ روش رفتاري و توجه به اهداف توليد كنندگان ، يعني تغيير در الگوهاي رفتاري به منظور تغيير در ارزش ها مي تواند بيانگر اين خواسته باشد كه ايجاد تغيير بنيادين در مصرف كننده بكند و چنان شيوه هايي از زندگي برايش بيافريند كه نشان دهنده نياز فزاينده فرد به كالاها و خدمات توليد كننده باشد . پس به طور كلي مي توان جهانشمول شدن را فرآيندي ساختار ساز به شمار آورد كه همسان و ناهمسان سازي را توامان در برمي گيرد . فرآيندي كه طي آن عوامل فعال ، در توالي هاي زماني مختلف ، متقابلاً به ربط و تغيير در ساختارهاي حيات اجتماعي مي پردازند تا جهاني با حكومت خواص ولي به هم بسته بيافرينند . راه ها يا مسيرهاي جهانشمول شدن مي تواند چند جهتي يا چند بعدي باشد ؛ يعني هم به صورت سازمان هاي عمودي ( در مرتبه هاي فردي ، طايفه اي ، گروهي ، ايالتي و بين المللي ) و هم افقي ( حقوق ، اقتصاد ، سياست ، فرهنگ ، آموزش و پرورش ) باشد .
اين جاست كه رفتارها و اهداف شركت هاي فرامليتي به عنوان تسريع كنندگان اوليه در روند جهانشمول شدن جامعه ها تحت نظام كنوني جهاني انجام وظيفه مي كند . در واقع تاسيس رشد و گسترش قدرت و سرمايه شركتي فرامليتي ( و نه حضور تكنولوژي به تنهايي ) در درون تك تك جنبه هاي خواسته ها و نياز هاي انساني نفوذ كرده است . اگرچه منظور از اين حرف اين نيست كه شركت هاي فرامليتي به تنهايي يا بدون برخورد با نيروي معارض يا حتي با هدف خلق دوباره جهان عمل كرده اند ، بلكه بيش تر ، فشار ناشي از گسترش سرمايه و هدايت سهام بازار منجر به حركتي تسلسلي گرديده كه محصول آن ، همان تظاهرات روند جهانشمول سازي است كه هم اكنون مي بينيم ؛ يعني همان تلقي حاكم كه جهان را به دليل تماس هاي فزاينده بين مردمان ، نهادها ، فرهنگ ها و غيره به يك شكل واحد مي بيند . به بيان ساده دولت هاي يكپارچه ملي بايد بينش و واقعيت جديدي پي افكنند تا بتوانند اختلاف و تنوع را بدون اين كه در مقابل جهان شمول شدن سر تسليم فرود آورند ، در درون خود حفظ كنند . در واقع از اين منظر ، نظم نوين اطلاعاتي ـ ارتباطي و اقتصادي و همچنين نظم نوين سياسي بين المللي ، به خلاف آن چه تصور مي شود، نمرده است و همان طور كه در فصول ديگر در اين كتاب بحث شده حداقل انواع تعديل شده دو نظم فوق الذكر در فرآيند جهانشمول در ميان كشورهاي توسعه يافته تجديد حيات كرده است و در دهه هاي آينده همچنان در دستور كار كشورها قرار گرفته است .
تفكر هر گونه جامعه مدني جهاني تحت شرايط جهانشمولي امروزي دنيا و در غيبت يك تعريف جامع از خود جامعه بي فايده و حتي به نظر من ساده لوحانه است . توانا شدن عامه مردم در ايجاد ارتباط ، چه از بابت دريافت و چه توزيع پيام ها ، از جمله ارزش هاي بشردوستانه همگاني شدن ارتباطات مي باشد كه مورد تاييد يكي از ديدگاه هاي ارتباط بين المللي است . اصولي مثل حق ارتباط و آزادي بيان تجسم اعلاميه حقوق بشر محسوب مي شود . حتي از نظر فني همواره علاقه به ايجاد سيستم هاي همگاني همچون اتحاديه پستي و تلاش براي عرضه خدمات همگاني در زمينه مخابرات، موجود بوده است . با اين حال ، هر آن چه جهاني است ، لزوماً همگاني نيست و بايد در نظر داشت كه جامعه مدني جهاني به معناي جامعه مدني همگاني نيست ؛ هرچند توزيع اطلاعات و كالاها به صورت جهاني درآمده ، ولي شاخص هاي هدايت كننده آن ، معدود است . پس در حالي كه ممكن است ، دريافت اطلاعات ماهيتي همگاني داشته باشد ، ظرفيت توزيع پيام ها شديداً محدود و متمركز است . جامعه مدني جهاني پيشنهاد شده ، يك جامعه مدني مصرفي دريافتي مي شود و نه يك جامعه خلاق و محرك و مردم سالار.
پديده هاي مربوط به جامعه ، فرهنگ و ارتباطات همواره موضوع بسياري از گفت وگوها را زمينه جامعه مدني در چند دهه گذشته تشكيل داده است . هرچند مطالعات بسياري در اين حوزه نسبتاً كلي و غني انجام گرفته ، ولي جنبه مقايسه اي آن ، هم چنان ، به ويژه در بين دانشجويان علاقه مندان ـ با جامعه شناسي ، فلسفه و نظريه هاي ارتباطي ، ناپرورده باقي مانده است . در زمينه ارتباطات جمعي بين المللي و تكنولوژي اطلاعاتي ، موضوع فرهنگ فقط در قلمرو صنايع فرهنگي تاثير آن ها بر جامعه ، به عنوان بخشي از مطالعات فرهنگي گسترده تر بررسي گرديده است . همين موضوع آن جا كه به ارتباطات بين فرهنگي جوامع و برخوردهاي فرهنگي در جوامع مربوط مي شود ، فقط در مرتبه هاي بين فردي و ارتباط گروهي ( به ويژه در روان شناسي اجتماعي ) پذيرفته است و طوري از ديگر پديده هاي بين المللي و جهاني مجزا شده كه انگار ارتباطات بين جوامع و بين فرهنگي در جهان فاقد مرزبندي هاي سياسي ، اقتصادي و تكنولوژي و مذهبي اتفاق مي افتد . دلايل مشخصي براي اين مسامحه وجود دارد ؛ از جمله ابهام در مفاهيم ، جمود انضباطي و شناخت شناسي ، ناكافي بودن مهارت ها در زبان و مطالعات فرهنگي ، مرتبه بالايي از نژادگرايي و كوته نظري و در نهايت پيش داوري هاي عقيدتي ؛ نتيجه آن كه دانش ما از جوامع و ارتباطات آن و سيستم هاي اجتماعي و فرهنگي بيش تر تنگ نظرانه است تا همگاني .
درگذشته ، روابط بين المللي به قدرت ، دولت ـ مردم و اقتصاد سياسي به عنوان امور اساسي براي حركت شناسي سيستم جهاني نگاه مي كرد ، ولي امروزه اين جهت گيري به موازات ورود فرهنگ ، قوميت و مذهب به صحنه ، دچار تغييري اساسي گشته است تا پيش از اين ، دانشمندان هر دو حوزه روابط بين المللي در غرب و شرق نقش اين عوامل را ناچيز مي شمردند ، چرا كه منازعه دولت ها را از طريق ايجاد تعادل قوا ، سياست و قدرت ، تصميم گيري هاي منطقي و اقتصاد سياسي مي سنجيدند ، ولي امروزه اين جنبه هاي فرهنگي به صورت تعيين كننده هاي سياسي روابط بين المللي ـ آن طور كه از تغيير موضع كارشناسان و تحليل گران واقع بين يا رئاليست سنتي برمي آيد . در آمده است . به طور مثال ، ساموئل هانتيگتون كه به دليل آثارش در زمينه نوپردازي و نوگرايي و توسعه سياسي در دهه هاي قبلي در غرب و بين غرب گرايان در شرق شهرتي پيدا كرد . در سال 1993 ميلادي در يكي از نوشته هايش سخن از اين به ميان آورد كه كشمكش بين تمدن ها مركز نقل ” بي نظمي ” نوين جهاني خواهد بود . ادعاي يك تحليل گر ديگر غرب به نام جان ميرشايمر مبني بر اين كه ملي گرايي به صورت تهديد جديد اروپا به دنبال جنگ سرد در خواهد آمد ، به گشودن جعبه سياه دولت مي ماند. مقوله هاي اين نظرپردازان غرب پس از انقلاب اسلامي ايران و فروپاشي شوروي و پايان جنگ بين دو ابر قدرت موضوعات و مطالب تازه اي در بر ندارد ، ولي چون الگوي دو قطبي سابق اكنون منهدم شده ، معادلات سابق علوم روابط بين المللي كه فرهنگ و جامعه را به كلي از شاخص هاي مطالعاتي خود ، دور نگاهداشته بودند ، با مشكلات بي سابقه اي مواجه شده است ، به همين دليل رجعت به جامعه و فرهنگ و ارتباطات و تمدن پس از قرن ها سكوت در غرب ، اكنون متداول گرديده ، اجتناب ناپذير به نظر مي آيد . در واقع در دهه پاياني قرن بيستم افكاري جدي در ميان گروهي موسوم به انديشمندان استراتژيك رايج گرديده كه بيش تر نتيجه روابط بين الملل و ارتباطات بين جوامع است تا صرفاً شرايط سياسي ـ نظامي و تكنولوژي هاي اطلاعاتي و اقتصادي .نظريه پردازان جنگ سرد تاثيرات فرهنگي تمدن را تابع عوامل اقتصادي و جغرافياي سياسي دانستند و كشمكش ها را در زمينه خطوط ايدئولوژيك ترسيم نمودند . در حالي كه تعيين كننده هاي فرهنگي و تنش ها همواره وجود داشته اند ، ولي دوباره به صورت دل نگراني عمده سياست گذاران و نظريه پردازان درآمده اند . برخوردهاي فرهنگي را مي توان در فروپاشي يوگسلاوي ، منازعات نژادي در سرتاسر اتحاد شوروي سابق ، مشكلات مهاجرت در اروپاي غربي و حتي در جهت گيري فرهنگي تجارت بين شرق و غرب جست وجو كرد . در بطن بسياري از اين منازعات مذهب يكي از محرك هاي اصلي است ؛ اسلام ، مسيحيت ارتدوكس ، يهوديت ، شينوئيسم ، كنفوسيوسيسم و پروتستانيسم و كالوينيسم غربي ، همگي در شكل شاخص هاي اصلي ابزار هويت دوباره سربرآورده اند .به طور نمونه به يكي از بررسي هاي مربوط به نظام هاي اجتماعي و ارزش با صبغه اسلامي توجه كنيد . نظام اجتماعي فرآيندي فعل و انفعالي بين افراد است ، نظام اجتماعي واحدي داخل واحدي بزرگ تر به نام اجتماع است كه يكي از ويژگي هايش همبستگي يا همان چيزي است كه ابن خلدون ، انديشمند اسلامي قرن چهاردهم ميلادي ، از آن با عنوان ” عصبيت ” نام برد ؛ اصطلاحي كه بعدها دوركيم فرانسوي در آثارش به كار گرفت . همان طور كروبر و پارسونز ، دو انديشمند غرب اشاره كرده اند ، نظام اجتماعي همان ارزش نست ، بلكه آن نوع سيستم ارزشي و رفتاري افراد است كه به صورتي نمادين به هم وابسته اند . از سوي ديگر ارزش ها ابزارهاي صيانت از جامعيت فرهنگي و پيوستگي اجتماعي است كه براي مشروعيت بخشيدن به اشكال رفتاري ملموس به خدمت گرفته مي شود . در اين جا ما با مسأله نظام هاي اجتماعي و فرهنگي دست به گريبان هستيم اين كه چطور با مسائل مربوط به مفهوم بخشيدن ، نظريه پردازي و فعاليت هاي اطلاعاتي و ارتباطي رابطه اي متقابل داشته باشيم . مقام هاي فرهنگي چه تاثيراتي بر عملكرد جوامع و ارتباط آن ها با يك ديگر دارند ؟ چه نظريه هايي عملكردهاي ارتباطي و اجتماعي را مي پرورانند ؟ مفهوم مدنيت و جامعه مدني از نظر آن ها چيست ؟ آيا كشورهاي كنوني دنيا و جوامع وابسته به آن ها كه براساس نظام هاي ملي ـ دولتي بنا شده ، در سيستم به اصطلاح بين المللي امروز گنجانيده شده اند و مي توانند در وضع فعلي و تحت اين شرايط عنوان ” جامعه جهاني ” يا ” جامعه مدني ” را به خود بدهند ؟ اگر گفت و گو درباره جامعه مدني يك طرف سكه بحث و نظر در مورد جوامع بشري است ، طرف ديگر اين سكه گفت و گو درباره تمدن هاست . با اين كه اين دو موضوع در سال هاي اخير مشغوليت فراواني براي بسياري از روشن فكران و دولتمردان و تحليل گرايان فراهم آورده است ، مع ذلك كلي بودن اين دو واژه و صحبت درباره آن ها سرگيجه بزرگي براي عامه مردم شده است . همان طوري كه درباره جامعه مدني ذكر شد ، بايد ببينيم كه صحبت و بحث كنوني درباره خود اين ضرورت از كجا ناشي شده ، چرا در سال هاي اخير موضوع و عنوان تمدن به موازات عنوان جامعه مدني در سطح بين المللي و در بين روشن فكران ، دولتمردان ، سردمداران و رسانه ها متداول شده است . در اين مورد دلائل مختلفي مي توان ذكر كرد ، ولي به عقيده من سه دگرگوني و پديده مهم باعث اين امر شده است ؛ نخست ، انقلاب اسلامي ايران و جنبش هاي مختلف مسلمانان در دنياست . انقلاب اسلامي و نهضت مسلمانان در قاره ها و نقاط مختلف علاقه و كنجكاوي به تمدن اسلامي و برخورد آن را با تمدن هاي ديگر به خصوص تمدن غرب مطرح كرده است .دوم ، فروپاشي شوروي و نظام هاي كمونيستي در اروپاي شرقي بوده است كه سطح گفت وگوي سياسي ، اقتصادي ، تاريخي و فرهنگي را از يك رديف مفهومات و عنوان ها و سوژه ها كه با شكست مواجه شده اند ، مثل سوسياليسم و كاپيتاليسم ، ملت و دولت پرولتارينا و بورژوازي ، دموكراسي ، نوگرايي و غيره به سطح مطالعه و درك تمدن ها و به طور كلي رديف هاي ديگري كشيده است .سوم ، زوال و پايان ايدئولوژي و مكتب به اصطلاح ” تجدد ” مي باشد و اين خود سرخوردگي زيادي بين متفكران و اقتصاددانان نئوكلاسيك يا اقتصاد جديد در غرب به وجود آورده است شيفتگي به يك نوع ” پيشرفت ” كه در نيم قرن اخير آن را ليبراليست ها و ماركسيست ها تبليغ و ترويج مي كردند و دو قطب مختلف به رهبري امريكا و شوروي سابقه نشانه و نمونه هاي آن بودند . اكنون به پايان رسيده است .اين عوامل بحران هاي فكري و ذهني به وجود آورده ، به جهات انگيزه هاي مختلف سخن گفتن از تمدن و ابعاد و تطبيق فرهنگ ها و جوامع متداول شده است . تمدن هاي چين ، ژاپن ، اروپا ، از جمله اسلام مورد بحث قرار گرفته است .
به مدت نيم قرن الگوي جامعه نوگرا يعني مدرن در محيط جنگ سرد چارچوب مطالعات و تحقيقات علمي و اجتماعي و انساني در غرب بوده است . معرفت شناسي و دانش در غرب در دهه هاي گذشته بر اين پديده بنا و استوار شده بود و فلسفه خود و ديگران از جمله مفهومات آزادي و دموكراسي جوامع هم كم و بيش تحت نفوذ اين دستگاه به اصطلاح ” دو قطبي ” رشد و نمو كرد . با پايان اين دوره اكنون غرب . و منظور من در اين جا هم دانشگاه ها ، هم دولت ها و هم روشن فكران هستند . در جست وجوي الگوها و ايده ها و روش هاي جديد هستند . در امريكا به طور كلي سه نوع سناريو يا مقوله ارائه شده است ؛ اولي همان طوري كه مي دانيم و بارها تكرار شده بر نهاد ” پايان تاريخ ” نويسندگاني مانند فرانسيس فوكوياما ( وابسته به سازمان هاي دولتي امريكا ) و تاريخ نويس و اقتصاددان اين كشور به نام رابرت هيل برونر نوشته اند و معتقدند كه فروپاشي شوروي ، پايان گفت و گو بين سوسياليسم و كاپيتاليسم بوده ، ليبراليسم و پيروزي آن ، در چارچوب فلسفه هگل پايان تاريخ يا پايان اين صحبت است . بنابراين از اين به بعد صحبت بايد درباره جهانشمولي ليبراليسم و توسعه و رواج جامعه مدني غرب مانند باشند .
سناريو يا مقوله دومي كه در امريكا ارائه شده ، بر نهاد ” ‎آغاز اغتشاش ” و ” هرج ومرج” مي باشد نمونه آن ، مقاله اي است كه يكي از سردبيران مجله ماهانه آتلانتيك چند سال قبل منتشر كرد . موضع گيري اين مكتب در اين است كه با فروپاشي سيستم يا دستگاه ” جنگ سرد ” و با ” دگرگوني هايي مثل خيزش اسلامي ، نظام بين المللي وارد مرحله جديد هرج و مرج شده كه در آن ، قدرت و اقتدار دولت ها كاهش يافته ، با افزايش جمعيت و تغييرات محيط زيست و غيره بايد در انتظار اغتشاشات بيش تري بود . بر مبناي اين نظريه درحقيقت دنياي سعادتمندي كه گروه فوكوياما و همكاران وي از آن ، صحبت مي كنند ، يك قلعه و اردوگاهي است كه آن را شورشيان و كساني كه هرج و مرج ايجاد خواهند كرد ، محاصره كرده اند .
اما ديدگاه سومي كه امريكايي ها ارائه كرده اند و در رسانه ها و محافل ترويج شده ، همان ادعاي ساموئل هانتينگتون از دانشگاه هاروارد است كه يكي از تئوريسين هاي سرسخت دوره جنگ سرد مي باشد . وي كه مدت ها به عوامل سياسي و استراتژيكي و اقتصادي تكيه و اعتماد داشت ، پس از انقلاب اسلامي و فروپاشي شوروي انديشه” تصادم و كشمكش تمدن ها ” را ارائه كرده ، به طور ناگهاني به مسائل فرهنگي پرداخت. بر طبق نظر هانتينگتون ” اگر جنگ جهاني درآينده به وجود آيد ، اين جنگ بين تمدن ها خواهد بود ” و كشمكش اصلي بين غرب از يك طرف و ائتلافي از اسلام و تمدن كنفيسيوس صورت خواهد گرفت . مطلب و موضوع جديدي در تز و نوشته هاي او نيست، جز اين كه هانتينگتون الگوي جنگ سرد را كه سال ها بدان عقيده داشت ، اين بار در قالب تمدن ها ارائه مي دهد و نظام جهاني را هنوز دو قطبي مي شمارد ، ولي آن چه مهم است و بايد به خاطر داشته باشيم ، اين است كه هانتينگتون و امثال او با تحولات دو دهه گذشته با ظهور جنبش هاي اسلامي تغيير جهت داده ، به فرهنگ و جامعه و نظام اجتماعي به عنوان يك عامل مهم در امور بين المللي اعتراف مي كنند .
اين سه ديدگاه گوشه اي از جهان بيني امروز امريكايي هاست و البته اين نظريات همگي مورد قبول تمام غرب يا اروپايي ها نمي باشد . در اروپا نيز نظريات مختلف وجود دارد و يكي از اين ها كتابي است كه سفير سابق فرانسه در اتحاديه اروپا ، ژان ماري درباره پايان دموكراسي نوشته است . به عقيده او ، جهانشمولي و تحولات دهه اخير ، از قدرت دولت ها كاسته است و سياست به يك نوع مديريت سازماني تبديل شده است و تصميم گيري به دست دلالان ديوان سالاري افتاده كه در آن ، منافع مردم و ملت ـ دولت در نظر گرفته نمي شود و اين وضع در واقع پايان دموكراسي است كه قرن ها پيش پايه آن ، بر منورالفكري اروپا گذاشته شده بود . جناح محافظه كار اروپا اين نظريه تصادم تمدن ها يا افول دموكراسي در غرب را رد مي كند . مثلاً روزنامه محافظه كار زوريخ در سوئيس در چندين مقاله اي كه سال هاي قبل چاپ كرد ، جنبش هاي اسلامي را حاصل تقسيم نامساوي ثروت ها در كشورهاي غربي و ممالك اسلامي شمرده ، بر مسائل اقتصادي و اجتماعي تكيه مي كند ، اما نظريه برخي از ليبراليست هاي جديد اروپا را مي شود در نظريات ارائه شده ، در مجله اكونوميست چاپ لندن مشاهده كرد ، اكونوميست كه جهانشمولي امروزي اقتصاد دنيا بسيار ايمان دارد و در بين امريكايي ها خوانندگان و مشتري هاي بيش تري پيدا كرده است ، تحولات سال هاي اخير را در زاويه تز ” فقدان يك جبهه يا مكتب مطلق در اسلام ” مي بيند و عقيده دارد كه فرقه و دسته هاي مختلف در دنياي اسلام در چارچوب تمدن اسلامي قابل تغيير هستند و پيشنهاد مي كند كه ممكن است ، در آينده ائتلاف فكري و سياسي بين ” راديكال ها يا تندروهاي اسلامي ” و ” پيروان جناح چپ جديد در غرب ” صورت گيرد ، زيرا كه به عقيده اين نشريه هر دو گروه به يك نوع مقررات اخلاقي نظام اقتصادي اعتقاد دارند . اين چند مثال از مريكا و اروپا ، اولاً ، نشان مي دهد كه هنوز الگوي جنگ سرد و دو قطبي از ذهن بسياري بيرون نرفته ، با انواع و اشكال مختلف از جمله برخورد تمدن ها و غيره به خوبي خود را نشان مي دهد و ديگر اين كه در غرب نظريه واحدي درباره تحولات سال هاي اخير جهاني وجود نداشته ، ضروريت هاي به اصطلاح گفت وگوي تمدن ها و جامعه مدني را با عينك ايدئولوژي و سازماني خود مشاهده مي كنند .
موضوع جامعه مدني جهاني بالطبع اين عامل رويارويي و كشاكش با گفت و گو و نزديكي تمدنها را مطرح مي كند و سؤال اصلي اين است كه در وضعيت هژموني فرهنگي امروز جهاني آيا باب گفت و گو مي تواند گشوده باشد ؟ يكي از شرايط گفت و گو در هر چيزي طبيعي و همسان بودن محيط و حسن نيت و نياز طرفين مي باشد . محيط زيست جهاني امروز بيش تر براي زورگويي آماده شده ، نه گفت و گو . تماس تمدن ها در سطح افراد مردم بهترين روزنه اميد است . برخورد تمدن ها سير طبيعي خود را طي خواهد كرد ، ولي در دنيايي كه دولت ها بر زندگي مردم حاكم هستند و سازمان هاي فرهنگي و اداري و اقتصادي و سياسي همانند دولت ها در محور قدرت گرايي اند ، خوش بيني زياد آرزويي بيش نيست . ابن خلدون كسي بود كه چندين قرن بيش اين مسائل را به زيبايي در كتاب مقدمه بيان كرد و تاريخ نويسان غرب نيز مانند آرنولد توين بي با او همفكر بوده اند . تهاجم فرهنگي تمدن ها يك واقعيت است ، همان گونه كه هم انديشي و آميزش تمدن ها صفحاتي از تاريخ را تشكيل داده است . تاريخ نشان داده است كه در تمدن هاي بزرگ مادي گرايي و انباشتن ثروت بدون تغييرات اصلي در معنويات عملي نبوده است و ترويج و توسعه تجدد و نوگرايي امروزي تمدن غرب تحتت لواي ” جهاني شدن جامعه مدني ” قبولي و ترويج افكار سكولار را همراه دارد .
اصطلاح ” گفت وگوي تمدن ها ” كه يكي از شرايط تشكيل جامعه مدني جهاني است ، مانند ” تصادم و كشمكش تمدن ها ” يك نظريه بسيار كلي است و تا موقعي كه عملكرد و روش آن ، روشن و ترسيم نشود ، ابهامات زيادي را دارد ، زيرا تمدن ها ، دولت ها و بنگاه ها و سازمان ها نيستند كه دور هم جمع شده صحبت و مذاكره كنند . تمدن وسيع تر از ديپلماسي و تجارت و آموزش و پرورش و حتي فرهنگ مي باشد و ما نمي توانيم اشخاص و گروه هايي را به نمايندگي يك تمدن منصوب و از آن معزول كنيم . تمدن ها را نمي شود ، در بطري مثل شربت و آب گذاشت ، تمدن ها درياها و اقيانوس ها هستند كه در تلاطم و در حركت مي باشند . تماس تمدن ها از طريق جغرافيايي نيست ، بلكه تمدن ها از طريق سازمان هاي فرهنگي ، سياسي ، اقتصادي ، اجتماعي و تكنولوژي و مردمي با هم تماس پيدا مي كنند و اين تماس ها گاهي با تصادم ، زماني با آميزش و دفعات چندي هم به هم انديشي مي انجامد . يكي از نكات ضعف نظريه هانتينگتون اين است كه او و اشخاصي مثل او ، تمدن را با مالكيت و جغرافيا و ابعاد اراضي اشتباه مي كنند و اين از آن ناشي مي شود كه تأكيد آن ها بر منابع و قدرت ملموس مي باشد و نه غير ملموس مانند ايده و فكر و معنويات و عقايد . آن ها عقيده دارند كه قدرت فكري و ” نرم افزا ” از تسلط بر منابع مادي حاصل مي شود و اين ايده و جهان بيني با آن چه ما، در جوامع اسلامي مي دانيم ، كاملاً متفاوت است و فرق دارد.
تمدن واژه اي است كه تحت آن ، تغييرات كلي جوامع و فرهنگ ها و مليت ها مورد مطالعه قرار مي گيرد . تمدن مفهومي بالاتر از ملت ها ، دولت ها و فرهنگ ها بوده ، نكات اشتراكي ، جهش ، جهت و جهان بيني جوامع بشري را بيان مي كند . تا چند دهه اخير واژه تمدن در غرب اغلب در علوم انساني و به خصوص تاريخ و مردم شناسي و ادبيات به كار برده مي شد ، ولي در سال هاي اخير انديشمندان علوم سياسي و اقتصادي و جامعه شناسي نيز بدان علاقه مند شده اند . در نيم قرن گذشته تغيير و تحولات بين المللي و جهاني با مطالعه و بررسي سياست دولت ها ، سازمان هاي بين المللي ، اقتصاد سياسي ، تجارت و امور مالي ، روابط و تبادل فرهنگي و مشاهده و تحليل افكار عمومي و مطبوعات و رسانه ها و بنگاه هاي چند مليتي صورت گرفته است . در اوائل سال 1970 ميلادي گروهي از جامعه شناسان و حقوق دانان سياسي زير نظر پروفسور امانوئل والرشتين در امريكا صحبت از وجود يك نظام جهاني كردند كه خود در مركزيت بوده ، بسياري از ممالك را در حاشيه قرار مي دهد . برطبق اين تئوري اين نظام جهاني از قرن شانزدهم در حال شكل گيري بوده ، امروز به نام سيستم كاپيتاليزم يا سرمايه داري تجلي مي كند . ساير انديشمندان علوم بين المللي از چندين نظام جهاني در گذشته و حتي حال ياد مي كنند و در ارائه نظريات خود از تمدن هاي مختلف اسم برده ، استفاده تاريخي و تطبيقي مي كنند . مثلاً گوندار فرانك ، استاد اقتصاد سياسي ، از تعدد نظام جهاني اقتصادي و مالي در قرن هاي گذشته و حتي زمان باستاني صحبت مي كند .يك جامعه شناس ديگر به نام پروفسور جانب ابولقود عقيده دارد كه نظام جهاني سرمايه داري و اقتصادي تنها متعلق به چهار قرن گذشته و كشورهاي غربي نبوده ، نظام جهاني قبل از قرن شانزدهم يك نظام جهاني تجارت و اقتصاد بود كه بين قرون سيزدهم و چهاردهم ميلادي ، دنيا وجود داشت و وسعت و عمليات آن ، از اروپا تا چين بوده ، ممالك اسلامي خاورميانه و منطقه مديترانه از مراكز مهم آن نظام محسوب مي شدند . آثار اين رشته ” نظام جهاني ” در دو دهه اخير رشد بيش تري پيدا كرده ،عده قابل توجهي از كارشناسان علوم بين المللي ” ظهور غرب ” و تمدن آن را به صورت سيستم سرمايه داري و واقعه ويژه اي نمي شناسند و آن را جزوي از رشد و نمو طبيعي تمدن هاي قبلي به خصوص اسلام مي شناسند . براي اين عده تقسيم دنيا به مراكز اقتصادي فعال و سلطه گرانه و حواشي آرام و بي سروصدا و مورد تسلط ، يك پديده تاريخي است كه مدت پنج هزار سال ادامه داشته است . والرشتين نظام جهاني سرمايه داري را در تجمع و گردآوري متوالي و بدون قطع شدن سرمايه مي بيند و عقيده دارد كه اين شبكه نظام جهاني داراي مرزها و سرزمين هاي مشخص نيست ، بلكه با تعويض وسيله توليد و تجارت و پول ارتباط دارد . از اين جهت نظام جهاني او ، يك نظام جهاني مستقل از زمان و مكان بوده ، خصوصيت خود را به صورت يك نظام مستقل از نظام هاي ملي و كشوري و حتي بين المللي حفظ كرده است . كاپيتاليزم به عنوان نظامي جهاني ، يك تمدن جهاني شده است .در بين نويسندگان و متفكرين غرب كساني نيز هستند كه به مفهوم تمدن با احتياط نگريسته و با استفاده تحقيقي از اين واژه را رد مي كنند . مثلاً جامعه شناس اوائل اين قرن امريكا ، سوروكين كه روس تبار است ، مفهومات توين بي ، سپنگلر و نيكوال دنيولسكي را كه در غرب ارائه كرده اند قبول نكرده ، در آثار مفصل تحقيقاتي خود ، از مفهومات ” فرهنگ ” به شكل بزرگ تر و وسيع تري استفاده مي كند . برخي از پژوهشگران غرب عقيده دارند كه تمام تمدن ها نظام هاي جهاني مي باشند ، ولي بعضي نظام هاي جهاني شامل تمدن نمي شوند . تحقيقات و نوشته هاي ديويد ويلكينسون و كريستفر چيس دون ، در اين رديف است . بر طبق اين تئوري تمدن ها توسعه گر هستند و اغلب به توسعه هاي اقتصادي و عمران اهميت زيادي مي دهند . اين گروه تمدن را از زاويه تئوري هاي توسعه ، مطالعه مي كند . به عقيده من نقد پروفسور ويليام مكنيل از كتاب خود ظهور غرب كه در حدود سه دهه قبل در امريكا چاپ شد و اعترافات وحقيقت گويي او ، مورد شناسايي و درك تمدن ها از طرف غرب ، به خصوص تحليل او از تمدن اسلامي ، بسيار جالب است و دانشجويان اين رشته بايد آن را مطالعه كنند . او پس از 25 سال كه از نشر اين كتاب مي گذرد ، نشان داد كه چگونه محيط جنگ سرد و به خصوص معرفت شناسي مردم شناسان در جنگ دوم ذهن او را مغشوش كرده ، و او از مطالعه و بررسي تمدن هاي چين و اسلام ممانعت كرده است . او به عنوان يك نظريه پرداز برجسته غربي نشان مي دهد كه چگونه تمدن اسلامي در قرون قبل در قياس با تمدن كنوني غرب بسيار آزادمنش ، فرهنگي و ” كثرت گراي ” حقيقي بوده است . موضوع علمي و تحقيقي او سخنان امروزي هانتينگتون و ادعاهاي او را به كلي نفي مي كند .
امروز موضوع و بحث برخورد تمدن ها در چين بسيار شايع شده است . در حقيقت بحث تمدن ها در چين از قرن نوزدهم هنگامي كه قواي نظامي غرب آن كشور را تصرف كرد، شروع شد . در آن موقع با توجه به تحولاتي كه در اصطلاح طلبي و نوگرايي در ژاپن صورت مي گرفت ، عده قابل توجهي از چيني ها فكر كردند كه اگر متن تمدن خود را حفظ كنند ، مي توانند فرم تمدن غرب را قبول كنند ، ولي عده قابل توجهي عقيده داشتند كه اين امر ممكن نيست و تمدن غرب بر چين غالب خواهد شد . امروز عده اي از انديشمندان چين مثل پروفسور لي شنري و پروفسور تنگ يلجي از دانشگاه پلنيك براين عقيده هستند كه تماس هاي اقتصادي بين چين و غرب اگر در يك محيط مناسب صورت گيرد و اگر غرب حاضر باشد تمدن چين را درك كند ،اين خود به تفاهم و حتي هم انديشي و آميزش يك تمدن جديد جهاني منتهي خواهد شد . از طرف ديگر استادان ديگر چيني مثل ژنك رولون از دانشگاه فودان معتقدند كه تئوري آميزشي تمدن ها بر توسعه هاي اقتصادي بنا شده ، معمولاً از الگوي به خصوصي صحبت مي شود ، در حالي كه دنيا مذاهب و نظام هاي اجتماعي متنوع و مختلفي دارد و ارتباطات و تماس هاي امروزي حس پيوستگي و تحرك را در هر تمدن و فرهنگ رونق مي دهد و جست وجو براي هويت فرهنگي در جهان امروز نمونه خوبي از اين پديده مي باشد . پيشرفت هاي اقتصادي حس هويت ملي و بومي را در آسيا قوت داده است ، ولي آسيا و غرب در دو جهت مخالف اجتماعي فكر مي كنند .
چيني ها به اجتماعات جامعه ، خانواده و مسالمت با طبيعت اعتقاد دارند ، در حالي كه غرب در جبهه مخالف اين موضوعات است سال هاي آينده نشان خواهد داد كه چيني ها چگونه اين تناقضات و معماها و مشكلات را حل خواهند كرد .از يك منظر تمدن ، وضع هر جامعه انساني بالحاظ رشد و توسعه علم و هنر و باتوجه به وضع پيچيدگي هاي سياسي ، اقتصادي ، فرهنگي و اجتماعي است . تعريفي ديگر از تمدن، نوع فرهنگ و جامعه ، توسعه و رشد يافتگي يك گروه ملت يا منطقه در يك دوره تاريخ است . مثلاً ‎آمريكاي معاصر ، از آن جا كه نسبتاً يك جامعه جوان و نظام جديد است ، در سال هاي نخستين خود ، در قرون هفدهم و هيجدهم ميلادي تمدن مشخص اروپايي نداشت . زيرا آن چه كه به نام امريكا و ينگه دنيا ناميده مي شد ، به جز اهالي بومي و سرزمين طبيعي ، متعلق به فرهنگ هاي مختلفي از اروپاييان بود كه به دنبال فرار از حكومت هاي ظالمانه خود در جست و جوي زندگي و فرصت هاي بهتري به اين سرزمين مهاجرت كرده بودند . بنابراين در مطالعه امريكا در اين ادوار فقط ما مي توانيم از آمال و آرزوها و ارزش ها و اهداف ايده آلي صحبت كنيم و نه چيزي مانند تمدن امريكا در آن ادوار تمدن امريكا ، تمدن بوميان خود امريكا بود كه آن را مهاجرين پايمال كردند ، نهادهاي سياسي ، اقتصادي ، فرهنگي خود امريكا هنوز در حال ساخت بود و ريشه نگرفته بود . تمدن امريكا به صورت ويژه و واقعي در قرون بعدي شكل گرفت و دگرگوني و تغيير و تبديل و ارزش هاي اوليه مهاجرين و تحولات داخلي و خارجي ، سياسي و اقتصادي و تكنولوژي و فرهنگي دو قرن اخير است كه ابعاد و تمدن امروزي امريكا را تشكيل مي دهد .
” گفت و گو با تمدن ها ” به عقيده من يك تز ناقص است و ما نمي توانيم از گفت و گوي تمدن ها مثل گفت و گوي دو دولت يا چند دولت يا جوامع مختلف صحبت كنيم . دولت ها، گروه ها ، حتي قشرهاي مختلف جامعه مي توانند به نمايندگي خود با يك ديگر گفت و گو و مذاكره و تبادل نظر داشته باشند ، ولي از آنجا كه مفهوم تمدن چيزي وسيع تر از جامعه و فرهنگ و دولت مي باشد ، تماس تمدن ها مرحله ديگري را طي مي كند . ما تعريف نهايي از تمدن نداريم . برخي تمدن را جريان انتقال از بدوي و زندگي ابتدايي به زندگي و جوامع شهرنشيني و پيچيده مي دانند ، در حالي كه ديگران تمدن را نوع خاصي از توسعه مادي و معنوي كه در جامعه اي يا منطقه اي ويژه رخ مي نمايد ، مي دانند . تمدن در مقايسه با فرهنگ ، حوزه وسيع تري را در بردارد و اين اصطلاح انديشه” ترقي ” را نه تنها در سطح مادي ، بلكه در سطح اخلاقي و فكري و هنر و علم و دانش به ذهن متبادر مي سازد و شامل زيرساخت هاي اقتصادي و سياسي و فرهنگي و اجتماعي و نظامي مي باشد . در يك تمدن ممكن است ، چندين جامعه مختلف و مليت ها و فرهنگ هاي گوناگون زندگي كنند ، همان طوري كه در يك كشور و سرزمين ما مي توانيم نشانه هاي چندين تمدن را مشاهده كنيم . تمدن ها به عقيده من راه هاي زندگي و راه هاي بودن و درك جهان و مواجه شدن با آن هاست . اين موضوع امروز به خوبي در مسائل آموزش و پرورش در كشورهايي مثل فرانسه و امريكا ديده مي شود . آيا تمدن فرانسه و غرب بايد از حجاب دانش آموزان اسلامي آن كشور جلوگيري كند ؟ آيا تمدن انگلوساكسون امريكا فضاي كافي براي مطالعات زبان و ادبيات سياه پوستان و نسل لاتين امريكايي به وجود خواهد آورد ؟ كدام تمدن دست بالا داشته ، آقايي مي كند؟ با اين نوع سؤالات مثلاً در كشور كانادا كه هم فرانسه زبان هم انگليسي زبان است ، به همين نحو مطرح مي شود ؟ آيا جريان اطلاعات و دانش در مناطق مختلف دنيا و در نظام كنوني يك طرفه نيست ؟ كدام تمدن ها برتري قدرت پيدا كرده اند ؟ چگونه و تحت چه شرايطي ؟ سازمان ها و كانال هاي تبادل بين تمدن ها در عصر معاصر چه مي باشند ؟ آيا گفت و گوي تمدن ها با زيرساخت يك قرن اخير ” شرق شناسي ” غرب در مورد اسلام و با تشكيلات كنوني دانشگاه ها و مؤسسات علمي غرب عملي مي باشد ؟ آيا چنين” گفت و گو ” هايي به تسلط گري هاي جديد نخواهد انجاميد ؟ سؤالي كه پيش مي آيد، اين است كه آيا مي توان گفتمان فرهنگ ها و تمدن ها را جدا از پارامترهايي چون سياست و اقتصاد ، مطرح كرد ؟
اگر تمدن را به معناي وسيعي كه از آن ، استفاده مي شود و نه به معناي پيشرفت و ترقي در علم و هنر و فرهنگ ، به كار ببريم ، طبيعتاً بايد از سياست و اقتصاد نيز صحبت كرده، از آن دوري نگزينيم . روش و سازمان هاي سياسي و اقتصادي گوشه اي از تمدن هاي گذشته و امروزي مي باشند . يكي از خصايص مهم زندگي و دنياي امروز اين است كه افراد در نتيجه ارتباطات و اطلاعات و مسافرت ها و انتقالات در مظاهر تمدن هاي مختلف غوطه ور شده اند و ادامه برخورد اين تمدن ها تناقضات بسياري در افراد و جوامع به وجود آورده است . مثلاً اقتصاددان انگليسي پروفسور سوسن سترنج صحبت از ” تمدن بازرگاني و معاملات ” مي كند كه در نتيجه جهاني شدن اقتصاد تشديد يافته است .
مديران و كاركنان شركت هاي بزرگ تجارتي و بين المللي كه در سطح منطقه اي و جهاني مشغول به كار هستند ، جاذبه بسياري به اين نوع تمدن تجارتي و مصرفي و اصول و روش و راه زندگي آن پيدا كرده اند و گرچه خود از تمدن هاي مختلف مي باشند ، ولي اين نوع تمدن جديد اقتصادي يك لايه ويژه اي در اشتراكي بودن آن ها ايجاد كرده است . سؤال مهم اين است كه اين تمدن جديدي كه به نام ” تمدن بازرگاني و معاملات ” ايجاد شده ، آيا مستقل بوده و يا به تمدن هاي غرب گرايش داشته و در حقيقت از آن جا سرچشمه مي گيرد ؟ آيا امكان تفكيك تمدن غرب از تمدن صنعتي كه نتيجه ” انقلاب صنعتي ” بود ، وجود دارد ؟ تمدن جديد غرب كه با توليد و توزيع تصرف فوق العاده صنعتي در قرون اخير همراه بود ، نه تنها زيرساخت و الگو و سازمان هاي اقتصادي و سياسي را تحت تاثير قرار داده و عوض كرده است ، بلكه در نتيجه ازدياد آلودگي هوا و اتمسفر ضرر فوق العاده اي به محيط زيست بشري وارد كرده است كه امروز كسي نمي تواند آن را انكار كند . اقتصاد جديد سرمايه داري يا اقتصاد نئوكلاسيك كاپيتاليسم خود يك ايدئولوژي سلطه گرا و مسلط شده است . مسائل امروزي تمدن بشر را نمي توان با فرمول هاي اقتصادي و سياسي حل نمود ، اين ها ريشه هاي اساسي دارند و احتياج به جابه جا كردن زيرساخت ها دارند .
مثلاً اگر وضع اقتصادي امريكا نسبت به اروپا به بهبودي رفته ، علتش سود فراوان شركت ها به بهاي كاهش منافع مردم و مصرف كنندگان مي باشد و آن سرمايه گذاري كه امريكا در زمان جنگ سرد براي تسليحات خود ، انجام مي داد و جنگ هايي مثل ويتنام و غيره نسبتاً كاهش پيدا كرده است ، ولي در اتحاديه اروپا عده بيكاران افزايش يافته و به رقم 8 تا 12 درصد رسيده است . فساد و رشوه خواري در بنگاه هاي دولتي و ملي در همه كشورهاي صنعتي از ژاپن گرفته تا ايتاليا و از انگلستان گرفته تا امريكا به حالت بحراني و خطرناكي رسيده است و با انتقال نظام سرمايه داري به روسيه و اروپاي شرقي و مركزي اين كشورها نيز به بيماري هاي تمدن جديد مبتلا شده اند . در كشورهاي آسياي شرقي مانند تايلند ، اندونزي ، كره جنوبي و حتي مالزي كه قرار بود، نظام جهانشمول و نوگرايي جديد تمدن غرب حداقل سطح زندگي و رفاه آن ها را بالا ببرد ، پس از مدت خيلي كوتاهي بحران و ورشكستگي هاي اقتصادي و اجتماعي به وجود آورده است . ارزش پول اندونزي هشتاد درصد در عرض دو ماه پايين رفته است. گفت و گو در تمدن ها و بين تمدن ها دور ميز نشستن نيست ، بلكه روابط و ارتباطاتي مي باشد كه به طور نامرئي و به تدريج محيط زيست اقتصادي و سياسي و فرهنگي را عوض مي كند .
برخورد تمدن ها تنها بين غرب و اسلام و بقيه دنيا نيست . در خود غرب نيز تمدن ها با يكديگر رابطه و برخورد پيدا مي كنند . بسياري از مشكلات غرب ، مشكلات تصادم و كشمكش در خود غرب است . عده بيكاران در اروپاي غربي در چهار دهه قبل كم تر از ده ميليون بود و اين رقم در سال 1980 به 25 ميليون رسيده و اكنون 33 ميليون شده است . تاثير تمدن صنعتي غرب در افزايش جمعيت فوق العاده است . جمعيت دنيا در سال 1650 ميلادي 500 ميليون بود و اين رقم به 800 ميليون قبل از انقلاب صنعتي در قرن هيجدهم رسيد ، ولي در قرن نوزدهم با تسريع صنعتي شدن جمعيت دنيا يك ميليارد و ششصد هزار شد . با شروع قرن بيستم در عرض كم تر از يك قرن جمعيت دنيا سه برابر شده و اكنون پنج ميليارد و نيم مي باشد . تاثيرات اين تغييرات در تمدن هاي مختلف امروزي چيست ؟ افزايش فوق العاده جمعيت سال ها است كه در كشورهاي كم صنعتي يا غير صنعتي صورت مي گيرد و نه در ممالك صنعتي و فوق صنعتي .دو نوع تفكر متفاوت درباره تمدن پديد آمده است ؛ يكي ، به تمدن به صورت نسبتاً ثابت و ساخته و معين نگاه مي كند و ديگري تمدن را به صورت يك جريان متحرك و ديناميك مي نگرد كه حاصل قواي اجتماعي تاريخي مي باشد و حالت روشن و مشخصي به خود گرفته است . غرب و به خصوص مستشرقين آن ، به اسلام و چين و هند به صورت ابتدايي نگاه مي كنند ، در حالي كه تمدن خود ، يعني غرب را تمدني فعال و خلاق و محرك مي شمرند . متفكريني نيز مانند اوسوالد سپنگلر و فرناندبرودال تمدن غرب را تمدني استثنايي نمي شمارند . آن ها به دنبال متفكر بزرگ اسلامي ابن خلدون عقيده به گردش تاريخ و تمدن دارند و همان طوري كه سپنگلر در كتاب افول غرب نوشته ، تمدن غرب نيز جريان و مراحل تولد و رشد و انحطاط را طي مي كند . كتاب او كه درست قبل از جنگ اول بين المللي منتشر شد ، نشان مي داد كه غرب وارد دوره انحطاط خود شده است . برعكس غرب كه در مقابل تمدن هاي شرقي حالت دفاعي و مقاومت را داشته است ، تمدن اسلامي با تمام مشخصات مخصوص خود ، تعصبي در مورد درك تمدن هاي ديگر ندارد. تمدن اسلامي كه در خاورميانه و آسيا و اسپانيا وسعت پيدا كرد ، گوياي اين امر است و شبكه و تشكيلات عظيم فرهنگي و اقتصادي دنياي اسلام تا قرون سيزدهم با چين و هند و مديترانه و افريقا اين تحرك و آميزش را نشان مي دهد . تحرك تمدن اسلام از اصل توحيد و تئوري وحدت گرايي و مفهوم جامعه جهاني ـ امتي و ارتباطات بين فرهنگي بين مليت ها حاصل شد . آغاز تمدن غرب به عكس بر اختلاف و تصادم و ملي گرايي و قوم گرايي پايه ريزي شد . در تمدن غرب تكيه بر فرديت و فردگرايي بود و گرايش به طرف ماديات در حالي كه در تمدن اسلام تاكيد بر اجتماعات و جامعه و گرايش اصلي به معنويات است .
ما اگر اختلافات و تصادم و جنگ هاي پنج قرن گذشته را مطالعه كنيم ، مي بينيم كه اين برخورد و تصادم و دعوا اغلب بين ممالك و فرهنگ هاي غرب بوده است . جنگ هاي جهاني اول و دوم و هم چنين جنگ سرد نيم قرن گذشته ، در حقيقت جنگ هاي داخلي تمدن غرب بوده است و محور ايدئولوژي اين اختلافات هميشه موضوع ” تجدد ” يا” مترقي بودن ” مي باشد و فشار امروز تمدن غرب نيز بر اسلام و بقيه تمدن هاي ديگر مثل چين و هند همين . جهانشمولي اقتصادي و مادي و تجدد گرايي است . تاريخ را اگر ملاحظه كنيد ، مي بينيد كه قبل از دوره به اصطلاح مدرن و نوگرايي كه ايدئولوژي تجدد و توسعه محور همه كارها شد ، رابطه و آميزش بين تمدن ها بيش تر از حالا بود و جنگ بشر عليه طبيعت به هيچ وجه به حد امروزي نمي رسيد . تا موقعي كه غرب بر اين اصرار دارد كه دموكراسي كاپيتاليسم و جهانشمولي اقتصاد نو ، تنها راه جامعه هاست ،گفت و گوي حقيقي بين تمدن غرب و تمدن اسلامي نمي تواند جدي و موفق باشد .
هم اكنون برخي در غرب بر اين عقيده هستند كه فقط يك تمدن در دنيا باقي مانده و آن، تمدن غرب مي باشد . آن ها به احياي تفكر ساير تمدن ها اعتقاد ندارند .يكي از مشخصات كنوني تمدن غرب تكنولوژي و اختراعات فني و علمي است و غربي ها دعا مي كنند كه اين خصلت عالمي منحصر به آن ها مي باشد و اين خود ، دليل عالمي بودن تمدن غرب است ، ولي ما به خوبي مي دانيم كه باروت و قطب نما و ماشين چاپ را چيني ها و آسيايي ها اختراع كردند ، نه غربي ها و روش مطالعات علمي اروپا و پايه هاي رنسانس اين قاره را متفكرين و مخترعين و دانشمندان و دانشگاه هاي تمدن اسلامي بنيان گذاري كردند . مفهوم ديوان سالاري ، نظام وظيفه ، هيات وزيران همه متعلق به قرون اوليه تمدن اسلامي بوده ، در قرون سيزدهم و چهاردهم از طريق ممالك اسلامي و تماس اروپايي ها با مسلمانان به غرب انتقال پيدا مي كند موضوع و مفهوم ” سرعت ” بعد ديگري از فرهنگ امروزي غرب مي باشد ، سرعت در كار ، سرعت در مسافرت ، سرعت در پول درآوردن و سرعت در غذا خوردن و غيره .تفاهم حقيقي موقعي مي تواند صورت بگيرد كه طرفين در حال تهاجم و دفاع نباشند و آمال هاي بالاتري داشته باشند ، اين شرايط چنين گفت وگو و تبادل نظري را به وجود مي آورد .
به خاطر دارم كلودلوي اشتراوس يكي از مردم شناسان برجسته در يكي از آخرين مصاحبه هاي خود مي گفت :” من اخيراً متوجه شده ام كه چگونه فرهنگ ما ساير فرهنگ ها را مورد حمله قرار داده است و من از اين دفاع كرده ام . حال كه وضع برگشته و فرهنگ ما تحت حمله و تهديد خارجيان ، به خصوص اسلام قرار گرفته است ، من نيز به صورت قومي مدافع فرهنگ خود شده ام . “اين عبارات نشانگر عدم تطبيق و تصادم نظام هاي امروزي دنياست .من فكر مي كنم كه تصام آينده تمدن ها در خود غرب و بين غربي ها خوهد بود . قريب به هفت سال از سقوط شوروي گذشته ، ولي تا امروز به علت اختلاف فكري در غرب اسم مناسبي براي اين عهد نامعلوم جديدي كه شروع كرده ايم ، يافته نشده است . اروپاي شرقي و مركزي از يوغ تمدن ماركسيسم و لنينيسم نجات يافته ، ولي به جاي احياي فرهنگ ملي خود تحت تهاجم فرهنگ امريكا به سوي نامعلومي در حركت است . فرانسه و اتحاديه اروپا به جهات اقتصادي فرهنگي دنياي يك قطبي و تمدن امريكا را يك تهديد جدي محسوب مي كنند . بحران رهبري و سياسي در كشورهاي صنعتي غرب در اروپا و امريكاي شمالي نشانه هاي اين ناراحتي در رقابت در قدرت طلبي و خودگرايي است . در اين مورد برخي معتقدند ، تمدن ها ساخته و پردخته ذهن مورخان هستند و وجود خارجي ندارند . آيا تمدن واژه خاص گفتمان غربي است ؟ ارزيابي ما از تمدن و ويژگي هاي آن چيست ؟ عقايد مختلفي در اين مورد وجود دارد ، ولي قبل از همه ما بايد شاخص ها و نهادهاي جامعه مدني را در اين سطح مورد مطالعه قرار دهيم .
رشد و نمو سازمان هاي غير دولتي در سطح بين المللي نمي تواند پايه استقرار يك جامعه مدني در سطح جهاني باشد ، زيرا اغلب اين سازمان ها اهداف ملي و ديدگاه هاي ويژه فرهنگي خود را ترويج مي كنند و به تنهايي نمي توانند يك فضاي مستقل جهاني در برابر يك دولت جهاني كه وجود ندارد ،ايجاد كنند . از طرفي سازمان هاي دولتي بين المللي نيز مانند سازمان ملل متحد و بنگاه هاي وابسته به آن ، وحدت و مشروعيت و حاكميت و تناسب تصميم گيري دولت هاي ملي را ندارند . بسياري از سازمان هاي چند مليتي و فراملي كه فعاليت هاي اقتصادي و مالي دارند ، در حقيقت با دولت ها همكاري و مشاركت دارند تا حداكثر بهره برداري و سود اقتصادي را در سطح جهاني كسب كنند. زيرساخت مستقيم اقتصادي سرمايه داري كه بر نظام كنوني جهاني حكمفرماست ، سيستمي است كه بر مبناي برد و باخت عمل مي كند و براي رسيدن به اين هدف تا مي تواند نهادها و سازمانهاي جامعه مدني را چه از جنبه كار و چه از جنبه سرمايه كنترل و تحت نظر خود در مي آورد . بازار به عنوان يك نهاد و جريان مستقل در مقابل دولت در يك جامعه با بازار در سطح جهاني تفاوت فاحشي دارد ، زيرا بر اصول اقتصاد سياسي و برمحور سرمايه داري بازار يا بازارها در سطح جهاني آن بعدهاي اجتماعي و همبستگي و وحدت بازار يك كشور و فرهنگ را ندارند . مطالعات و تحقيقات سال هاي اخير درباره سازمان هاي بين المللي غير دولتي نشان مي دهد كه بسياري از اين سازمان ها از طريق دولت ها حمايت و كنترل مي شوند و در مذاكرات و مقابله با تصميم گيري هاي دولت ها يا سازمان هاي بين المللي دولتي قدرت مالي و ملموسي از خود نداشته تا بتوانند در معادله قدرت با دولت ها مؤثر باشند و اغلب تنها در بسيج و آگاهي افكار عمومي مؤثر هستند .
رييس جمهور امريكا ، بيل كلينتون در سال 1993 به صورت شوخي ـ جدي اظهار داشت ” من دلم براي جنگ سرد تنگ شده است ، زيرا جنگ سرد از جنبه فكري يك چسبندگي و موضوعيت آشكاري داشت . مردم آمريكا مي دانستند چه انتظاري بايد داشته باشند. “
امروز در حقيقت ليبرال هاي غرب آرزوي جنگ سرد را دارند ، زيرا فروپاشي نظام شوروي بيش از هر چيز نشان داده است كه چگونه نظام جهاني يك جنگل وحشي و نه يك جامعه مدني و با ادب است . اطلاق لغت جامعه به نظام كنوني جهاني افسانه اي بيش نيست . ائتلاف و هم زيستي هاي مصلحتي پايه يك جامعه نمي تواند باشد . چه موارد مشاركتي براي يك جامعه مدني و جهاني بين امريكا ، ايران ، برزيل و زيمبابوه وجود دارد ؟ نظام جهاني ، يك نظام طبيعت است كه در آن ، نه دولت وجود دارد و نه جامعه، بلكه اين آنارشي و بي نظمي است كه مورد توجه قرار گرفته است . امروز سازمان ملل متحد از سه قسمت تشكيل شده است ؛ يك بروكراسي و ديوان سالاري وسيع ولي پرفساد ، يك مجمع عمومي كه بند تبليغ و صداي قدرت هاي بزرگ و ائتلاف آن هاست و بالاخره يك شوراي امنيت كه از سران قدرت هاي موفق و پيروز جنگ دوم تشكيل شده است و به ترتيب سياست بازي دو قرن گذشته اروپا عمل مي كند . در اين چارچوب قانون بين المللي جايي براي جامعه مدني وجود ندارد . سازمان ملل و ساير سازمان هاي بين المللي دولتي در حقيقت براي جلوگيري از جنگ جوامع و دولت ها به وجود آمده است . دولت هاي ملي نظام جهاني امروز افراد نيستند ، بلكه بازيكناني هستند كه در وضع طبيعت و در حالت بدوي زندگي مي كنند . وقتي كه قواي امريكا تصميم به اشتغال كشور هائيتي در امريكاي مركزي گرفتند از وزير خارجه امريكا سؤال شد : اين تصميم بر چه مبنايي است ؟ او جواب داد :” اگر جنگ سرد ادامه داشت و هائيتي از طرف كمونيست ها تهديد مي شد ، شما چنين سؤالي را نمي كرديد.”همان گونه كه جست و جو براي يك جامعه مطلوب در غرب در سطح كشوري ادامه دارد همان طور نيز آرزو براي رسيدن به يك جامعه مدني در سطح جهاني مطرح شده است، ولي شرايط تشكيل چنين جامعه اي بستگي به تحولات كيفي در نظام بين المللي دارد . با پايان گرفتن جهان دو قطبي و به سرآمدن محوريت جنگ سرد در منازعات ايدئولوژي، نظام بين المللي جهت گيري هاي نويني پيدا كرده است . درمركز اين تحولات دو جهت گيري مخالف ديده مي شود ؛ ملي گرايي و قوم گرايي رو به رشد و تجديد حيات جهان مداري .
مناقشات در يوگسلاوي سابق بين كروات ها ، بوسنياي ها ، صرب ها و بحران هايي مثل كوزوو در قلب بالكان ، تقسيم چكسلواكي به دو دولت چك و اسلواك ، سقوط اتحاد شوروي و پيامدهاي ناشي از آن ، چون برافروخته شدن آتش مناقشات نژادي و قوم گرايي و ملي در آسياي مركز ، قاره آفريقا و آسياي شرقي و حتي مقاومت بخش هاي مهمي از جمعيت كشورهاي اروپايي چون انگلستان ، فرانسه و نروژ در برابر امضاي موافقت نامه هاي وحدت سياسي ، اقتصادي و نظامي در جامعه و اتحاديه اروپا، همه و همه اشاره به دوره جديدي از دلبستگي هاي ملي و هويت طلبي نژادي و قومي دارد . بسياري از اين مناقشه ها كه در اروپا متمركز بوده اند ، آن قدر شدت پيدا كرده اند كه نهايتاً منجر به پايان جنگ سرد و فروپاشي اتحاد جماهير شوروي گرديدند .علاوه بر اين ، پايان جنگ سرد مي توانست بر بسياري از دسته بندي هايي كه گروه هاي اجتماعي مختلف را از هم جدا ساخته بود نقطه پاياني باشد . بيش از هر چيز اين اتحاد را مي توان در به هم پيوستن دوباره دو آلمان مشاهده كرد . اجتماعات از هم گسيخته در شرق و غرب اكنون مي توانند در پهنه اي گسترده تر با سهولت بيش تر و تهمت پذيري كم تر به هم بپيوندند . گروه هايي مذهبي ، زباني و ملي هم اكنون قادرند بر تعلقات مشتركي كه تا پيش از اين در نتيجه ستيز ابرقدرت ها از هم گسيخته شده بود ، پافشاري كنند . ديوار برلين اساساً هم حصار فرهنگي و هم حصار ايدئولوژيك به حساب مي آمد، در حالي كه اتحاد اروپا راه را بر پيدايش انواع هويت هاي قديمي باز كرده است ، جنبشي ديگر نيز در جهت مخالف و به منظور همبستگي اسلامي در جهان غير غربي به وقوع پيوسته است . از همان آغاز انقلاب اسلامي در ايران ، ايمان به ايجاد يك امت واحده اسلامي دوباره نضج گرفته است . در پي سقوط اتحاد شوروي و تولد و ناپايداري كشورهاي تازه استقلال يافته آسياي مركزي كه از جمعيت مسلمان قابل توجهي برخوردارند ، چنين آرزويي تشديد كرده است . انگيزه موجود در پس تجدد حيات اسلامي كه همانا ايجاد يك جامعه و امت واحده اسلامي است كه مرزهاي دولتي و ملي را در نوردد . نشانه هايي از آن را مي توان در جنبش هاي موجود در ايران ، مصر ، مراكش ، الجزاير ، سودان ، اندونزي و مالزي مشاهده كرد ، در حالي كه جامعه ( مدني ) اسلامي به مفهوم امت ذاتاً يك پديده جهاني و بر پايه اخوت و همبستگي هاي عقيدتي و ايماني و وحدت گراي توحيدي است . جامعه مدني آرزويي غرب ، در سطح جهاني برمدار دولت هاي ملي و ايالتي است و جامعه مدني كشورها فضايي بين دولت ها و حكمفرمايان از يك سو و مردم و فعاليت هاي اقتصادي از سوي ديگر است .
يك عامل مهم براي آينده ، رابطه متقابل اين دو فرآيند مي باشد . در حال حاضر ، از شرايط موجود در نظام هايي مثل يوگسلاوي سابق ، مورد اطمينان بخشي به دست نمي دهد . همان طور كه انقلاب اسلامي در ايران تبلور افول الگوي توسعه و ارتباطات اجتماعي در يك كشور اسلامي بود . كشتار جمعي مردم در بوسني و هرزگوين و كوزوو در اروپا و قتل هاي دسته جمعي در رواندا و الجزيره در قاره افريقا و آدم ربايي و اغتشاش هاي مختلف در امريكاي لاتين بر اسطوره نظريه به اصطلاح دهكده جهاني خط بطلان كشيده است . از طرفي مردم دنيا همه روزه شاهد اين كشتار روي صفحه هاي تلويزيوني خود مي باشند ، ولي به وضوح ديده مي شود رهبران جهان كه پول ، قدرت ، سازمان ها و ارتش را در اختيار دارند از ادامه اين نسل كشي و انحطاط اجتماعي جلوگيري نمي كنند . بوسني ، كوزوو و رواندا ديگر آلمان نازي نيست كه جهان ادعاي بي اطلاعي از سبعيت آن را داشته باشد . بديهي است كه سقوط كمونيسم شوروي نه به معناي پايان تاريخ و نه پايان جنگ سرد و نه آغاز جامعه مدني در سطح جهاني مي باشد. اگر ديوار برلين فرو ريخته است به جاي آن ديوارهاي نژادي در حال سربرآوردن هستند و كشمكش هاي بنيادين همچنان شكل دهنده روابط جهاني خواهند بود . جنگ سرد بين امريكا و شوروي به پايان رسيده ولي ، ما در آستانه جنگ سرد ديگري ايستاده ايم . جنگي كه شروع شده و به زعم نگارنده ، مادام كه نظام بين المللي فعلي در همين چهارچوب سياسي و اقتصادي اش بر عرصه گيتي سايه افكند ، ادامه خواهد يافت . به عقيده من ، در واقع ، ارتباطات و روابط بين جوامع و دولت ها دوره جديد را آغاز كرده است . در حالي كه رويارويي ابرقدرت ها امحاي اتمي نسل بشر را در صدر تهديدها قرارداده بود . تاكيد كنوني بر روابط متقابل دولت ها و نژادها و پيچيدگي ارتباطات جهاني بين المللي افزوده است .
مثلاً با نگاهي به جهت گيري هاي اقتصادي شكل دهنده به مناسبات تجاري بين المللي در مي يابيم كه تاكيد مهمي بر تشكيل نظام هاي تجاري منطقه اي گرديده است . بدين ترتيب جامعه اروپا قرارداد تجارت آزاد منطقه اي امريكاي شمالي ( معروف به نفتا ) و تحولات داخلي در حوزه پاسيفيك ، همه اشاره به گروه بندي هاي اقتصادي منطقه اي دارد . اين حركت به سمت تشكل هاي اقتصادي و مالي منطقه اي جانشين تشكل هاي نظامي و ژئوپوليتيك منطقه اي دوران جنگ سرد گرديده است . اين تمايل كه بيش تر در مرتبه اقتصادي عمل مي كند ، برخلاف بسياري از جنبش هاي جدايي طلب ملي كه بيش تر در مرتبه فرهنگي است ، حركت مي كند و در مركزيت آن ، شركت هاي بزرگ اقتصادي چند مليتي ، و فراملي ، زيرساخت نظام و پيمان هاي منطقه اي نظامي را به كلي از بين نبرده است . پيمان ورشو از بين رفته ، ولي پيمان ناتو جان و حيات تازه اي كه جنبه غيردفاعي و تهاجمي دارد . به خود گرفته است . دخالت ناتو در مناقشات منطقه بالكان ـ كه جنبه غير دفاعي و تهاجمي دارد ـ به خود گرفته است . دخالت ناتو در مناقشات منطقه بالكان به موازات فعاليت هاي نظامي و استراتژيك امريكا در ناحيه مديترانه نشانه برجسته اي از نظام جديد جهاني مي باشد . كه در آن ، پيمان هاي نظامي و به اصطلاح دفاعي منطقه اي در خدمت حفاظت اتحاديه ها و منافع جهاني اروپا و امريكا و جريان جهانشمولي اقتصادي گذاشته شده است . با تمام اين احوال ، منطقه گرايي فزاينده اين گونه نواحي اشاره به نگراني هاي مربوط به عوامل بيروني نيز دارد . سرنوشت مناطقي چون امريكاي لاتين ، افريقا ، خاورميانه و آسياي مركزي با توجه به تاكيدي كه بر منطقه گرايي در جهان صنعتي مي شود ، چه خواهد بود ؟ آيا اين ها نيز قادر به تشكل منطقه اي خواهند بود ؟ به علاوه رابطه بين اين موجوديت هاي منطقه اي و اصل جهانشمولي چيست ؟ آيا آن ها سنگ بناهاي فرادولتي هستند كه به ايجاد يك جهان به هم پيوسته با يك جهان ، و جامعه مدني مطلوب كمك خواهند كرد ؟ يا اجزاي تفرقه ايجادكني هستند كه سد راه فرآيند جهانشمول سازي و جامعه مدني ايده آل قرار مي گيرند؟
از سوي ديگر ، مي توان مفاهيم ضمني گرايش هاي منطقه اي پديد آمده را در جهان صنعتي و اثر آن را بر كشورهاي كم تر توسعه يافته ، در نظر گرفت . اين احتمال هست كه با شروع قرن بيست و يكم ميلادي ، به دلايل مختلف سياسي و اقتصادي شاهد نظريات تازه اي از نظام هاي اقتصادي ، تكنولوژي و حتي اطلاعاتي منطقه اي ، مبتني بر اشتراكات فرهنگي باشيم . به طور مثال ، ظرفيت بسيار بالايي از تشكيل يك سيستم منطقه اي اسلامي فراتر از ساختار بي قاعده كنوني ، به ويژه با پيدايش كشورها و جمهوري هاي جديد در آسياي ميانه و خيزش هاي اسلامي در افريقاي شمالي و خاورميانه ، در جهان اسلام وجود دارد ، ولي موفقيت و احتمال چنين همبستگي هايي به بصيرت و شجاعت رهبران جوامع اسلامي مربوط مي باشد كه از كج روي هاي گذشته و حال دوري برجسته ، مرعوب مفاهيم نامعلوم و نقشه هاي غرب نگرديده ، استقلال فكري و عملي را در چارچوب جامعه اسلامي زنده كرده ، بدان روح بخشند .در شرايط كنوني غرب ، در غيبت يك ديدگاه وحدت گراي اجتماعي و جامعه شناسي دنياي سكولار و سرمايه داري ، هم در سطح سياسي و هم در سطح فرهنگي فرآيند منطقه گرايي با موانع و مسائل عديده اي روبه رو خواهد شد . تا چه اندازه نظام هاي ملي و جوامع به اصطلاح مدني مختلف غرب علاقه مند به صرف نظر كردن بخشي از سلطه سياسي و فرهنگي خود ، به منظور برخوداري از امتيازات اقتصادي و اجتماعي خواهند بود ؟ يقيناً تجربه وحدت سياسي اروپا با واكنش هاي مخالف آميزي كه در اوائل دهه 1990 عليه پيمان ماستريخت در كشورهاي كوچكي همچون دانمارك صورت گرفت ، گوياي حساسيت نظام هاي ملي در زماني است كه مسأله وحدت اقتصادي سر راه آن ها قرار مي گيرد . كانادايي ها و مكزيكي ها به چه ميزان تسلط فرهنگي امريكا را احساس مي كنند ، همان طور كه در گذشته به دفعات آن را از خود بروزه داده اند ؟ حتي در خصوص اروپاي غربي نيز ، با توجه به ناآرامي هاي فرهنگي و ناسيوناليستي بين فرانسه ، آلمان ، انگلستان مي توان همين بحث ها را مطرح كرد .اگر تعريف پيش گفته جهانشمولي را بپذيريم ، آن وقت مي توانيم به ارزش تغييرات به عمل آمده در جهان اقتصاد جهاني و ارتباطات بين المللي پي ببريم كه مضمون هاي عميقي براي دولت هاي مقتدر و مردم آن ، در بر دارد و پايه هاي جامعه مدني را در كشورهاي غرب تشكيل مي دهند مشروعيت دولت هاي يكپارچه ملي امروزي هميشه منوط به نقشي است كه به عنوان تضمين كننده فضاي اجتماعي و حفاظت از اقتصاد ملي به عهده مي گيرند . دولت هماني است كه از مرزهاي كشور پاسداري مي كند ، براي شهروندانش امنيت به ارمغان مي آورد و به نمايندگي از آن ها علايقشان را در اختيار ديگران مي گذارد . اما نظام مصرفي سرمايه داري مرزها در نورديده ، از طريق شبكه هاي ارتباطي نوين بين المللي و توليد و توزيع ، براي دولت ها اين امكان را فراهم آورده تا به راحتي از كنار وظايف سنتي خود بگذرد . مثلاً شركت هاي فرامليتي توانسته اند با بهره گيري از سيستم هاي نوين حمل و نقل و ارتباطات ، براي يافتن نيروي ارزان كار ، بر توانايي خود ، در نفوذ به درون مرزهاي ملي بيفزايند . در يك كلام، روز به روز از توانايي دولت هاي يكپارچه ملي براي فائق آمدن بر نفوذ نظام هاي فرامليتي و جهانشمول كاسته مي شود . پيدايش شركت هاي فرامليتي و تغيير الگوي ارتباطات بين المللي بين تمامي رده هاي فعال از ميزان نقش سنتي دولت ها در يك جامعه مدني كاسته يا آن را تغيير داده است . زيرا سؤال رفتن اقتدار ملي و شكست دولت هاي يكپارچه ملي نوين در عرضه خدمات و امنيت مورد نظر شهروندان نوعي حس بي اتكايي به وجود آوردهاست . هويت طلبي فرهنگي ، ادعاهاي نژادي و قوميت گرايي نوين از نشانه هاي پديده اي هستند كه تعمق سياسي ويژه اي را مي طلبند . جامعه مدني غرب بايد با اين نيروهاي پديده هاي جديد روبه رو شود .
اين گونه اجتماعات ملي و منطقه اي پس از تقسيم و مثله شدن به صورت جزيره هاي ناپيوسته پايه اصطلاح ” مناطق امن ” در داخل دريايي از كشورها در آمده اند . به علاوه هيچكس نيز مسئوليتي در قبال آن ها يا ايفاي نقش را در مناقشات اصلي آن ها به عهده نمي گيرد . سازمان هاي بين المللي مانند سازمان ملل متحد قلمرو ايفاي نقش خود را از حدود سنتي روابط دولت با دولت فراتر برده ، پا به درون داخلي كشورهاي كوچك گذارده است . نقش سنتي سازمان ملل به عنوان نيروي حافظ صلح هم اكنون تبديل به برپايي دولت ها ، در حالي كه بازيگران اصلي عرصه جهاني ، همچون ايالات متحده امريكا و قدرت هاي برتر اروپايي اتخاذ سياستي با دوام و با هم پيوسته در قبال اين امور از دست داده اند . نهادهاي ويژه و مهم سازمان ملل تا موقعي براي قدرت هاي بزرگ مفيد هستند كه توافق جمعي فراهم شود ، در غير اين صورت همان طوري كه تجربه دخالت غرب در بحران كوزوو نشان داد، مسئووليت اين گونه نشست ها مانند شوراي امنيت سازمان ملل ، به جهات مصلحتي و سياسي به نشست ها و نهادهاي پيمان ناتو انتقال پيدا مي كند بدين ترتيب پيمان نظامي آتلانتيك شمالي جايگزين تصميم گيري هاي گروه نخبگان سياسي سازمان ملل مي شود .عملكرد جامعه مدني در اروپاي شرقي در حال حاضر يك تمرين بي فايده و در حقيقت خنده آور شده است . موازي بودن دو برهه پاياني جنگ دوم جهاني و جنگ سرد ، مقايسه اي به جا براي درك شرايطي است كه وضعيت در حال ظهور ارتباطات بين المللي با آن دست به گريبان خواهد بود . امروزه جمهوري هاي پيشين اتحاد شوروي و هم چنين كشورهاي شرقي و مركزي اروپايي درست در همان وضعيتي قرار گرفته اند كه كشورهاي به اصطلاح در حال توسعه آسيايي ، آفريقايي و امريكاي لاتين بلافاصله پس از كسب استقلال با آن مواجه شدند . اين كشورها در حالي وارد عرصه جديد بين المللي مي گردند كه ميراث دوران استعمار را به دوش مي كشند و در حاشيه مراكز قدرت جهاني با چارچوب هاي ارتباطي از پيش تعيين شده قرار گرفته اند . اين موضوعات از دلالت هاي گسترده اي براي پيشبرد روابط سياسي و اقتصادي از مرتبه كشوري به ناحيه اي برخوردار است ، همچنان كه براي توسعه اجتماعي و تعريف مجدد جامعه مدني و هويت فرهنگي در سطح ملي نيز حائز اهميت است . با وقوع تغييرات گفته شده ، بسياري از به اصطلاح دولت هاي يكپارچه ملي صرفاً درگير مسائل ناحيه اي و شخصي گرديده ، وظيفه قانونمند كردن اقتصادي و اجتماعي را به نهادهاي منطقه اي ، فرامليتي يا بين المللي واگذار كرده اند .
خلاصه اين كه فرسايش اقتدار دولت هاي يكپارچه ملي صدمه بزرگي به نظريه ابتدايي جامعه مدني در غرب وارد آورده است . وظايف سازمان هاي دولتي و غير دولتي بين المللي پديد آمده در دهه هاي اخير به خوبي دسته بندي و ضبط شده است . ممكن است دولت ها نمايندگاني نزد هر كدام از اين نهادها داشته باشند ، ولي ديگر درباره پيامدهاي تصميمات آن ها هيچ گونه كنترلي وجود ندارد . كارگرداني فرآيند سازمان هاي بين المللي و ادعاي دوباره سلطه سياسي ـ نظامي دولت ها در برخي مناطق بر مفهوم اقتدار تاثير گذاشته است . در خصوص جامعه مدني بايستي ، توجه زيادي به اين نكته معطوف داشت كه وظيفه سازمان هاي كاركرد گرا در ارتباط با يك ديگر و دولت و همچنين تداوم احتمالي نقش عوامل مسلط در عرصه سياسي و اجتماعي چيست ؟
همزمان با اين كه دولت ها به طور كلي در حال از دست دادن حقوق حاكميت خود هستند (گاهي درست در زماني كه آن حقوق را در پي كسب استقلال به دست آورده اند ) . برخي از آن ها هنوز توانايي دست درازي به حاكميت ديگر كشورها را خواسته يا ناخواسته براي خود حفظ كرده اند . بدين گونه است كه ايالات متحده مي تواند به طرز گزينشي به بهانه حفظ منافع دموكراسي و اين روزها به نام ” جامعه مدني ” و صلح دست به مداخله در امور سومالي ، هائيتي و حتي روسيه بزند . همين گونه بود كه امريكا وارد معركه جنگ خليج فارس شد تا نظم سياسي كشورهايي مثل كويت ،عربستان سعودي و اسرائيل را باقي نگه دارد . در واقع در اين جا از طرف نخبگان سياسي اين كشورها به امريكا خوشامد هم گفته شد كه خود نشان مي دهد تا چه حد سيستم حكومتي در ايجاد وابستگي هايش نيز سهم داشته است و از اين بابت مفهوم حاكميت را نقض مي كند و دوگانگي از همين جا ناشي مي شود كه چگونه به ديگران اجازه مي دهيم كه براي حفظ اقتدار يك دولت به بهانه آفرينش جامعه مدني به حاكميت ملي مان دست درازي كند .
همان طوري كه قبلاً اشاره شد ، با پايان جنگ سرد ميان امريكا و شوروي سابق ، سياست گذاران و انديشمندان امريكايي ، پيروزي ليبراليسم را از طريق دموكراسي و سرمايه داري اعلام كردند . افول نظام سوسياليستي و قابل توجه نبودن جايگزين هاي ديگر منجر به تجديد حيات نظام جهاني مبتني بر اقتصاد آزاد گشته است . جهت گيري اخير به موازات دوران پس از جنگ دوم قرار مي گيرد كه امريكا در صدد برآمد تا آرمان هاي كاپيتاليستي و دموكراتيك خود را به كمك طرح مارشال به اروپا و ژاپن بكشاند . در آن روزها هيچ صحبتي از جامعه مدني و احياي آن در ميان نبود و لغت دموكراسي يا دموكراتيك در لواي مدرنيته با نوگرايي به كار برده مي شد . به دنبال اين كمك اقتصادي ، گستردش نهادهاي بين المللي ساخته و پرداخته امريكا به وقوع پيوست ، صندوق بين المللي پول بانك جهاني سيستم برتون وودز كه براي كمك به سازماندهي توسعه سرمايه داري پايه گذاري شدند از اين زمره اند . همين آيين توسعه بعداً به كشورهاي جهان سوم نيز گسترش پيدا كرد تا با تهديد رو به افزايش اتحاد جماهير شوروي رقابت كند . پيامد اين قضيه تمركز بيش از حد بر نظريه هاي نوگرايي ،غرب گرايي و صنعتي سازي بوده كه اصول به اصطلاح مسلط توسعه را تشكيل مي دهند . در حالي كه سال هاي آخر دهه هاي شصت و هفتاد ميلادي فرجه كوتاهي بود تا جنبش عدم تعهد و گروه 77 حقوق اقتصادي و سياسي هر كشور را براي خودگراني و برابري در محدوده نظام بين المللي موجود به اثبات برساند ، ولي در دهه هشتاد و سال هاي آخر قرن بيستم اين جنبشها رو به افول نهاد . پيدايش نظم مسلط امري واقعي بود و زوال ادعا شده آن ، اسطوره اي بيش نبود . اكنون به دنبال سرخوشي ناشي از پيروزي در جنگ سرد ، ليبراليسم و سرمايه داري دوباره استراتژي برتر براي رشد اقتصادي و ديگران را در بوق و كرنا قرار داده است ، ولي اين بار دو موضوع ديگر، يكي جريان جهانشمول سازي اقتصادي و ديگري آفريدن جامعه مدني مورد نظر غرب مشخصات جديد پيدايش دوباره سلطه گري را نشان مي دهند . صحبت هايي كه درباره روند منتهي جامعه ما بعد صنعتي ، اطلاعاتي و جامعه مدني مي شود ، اشاره به تداوم حال ” فرامدرني ” چه در داخل و چه در سطح بين المللي دارد كه اكنون در ميان برخي از روشن فكران متداول شده است ، براي شناخت عرصه جامعه مدني جهاني مورد ادعاي غرب مي بايست اين حركت هاي بنيادين و دلالت هاي سياسي ، اقتصادي ، فرهنگي و اخلاقي آن ها را فهميد . بنابراين ، براي بحث درباره شاهراه هاي اطلاعاتي يا بزرگراه هاي ارتباطي و شبكه جهاني اطلاعات بايد اطلاع كافي از چارچوب عقيدتي نوگرايي و تجدد گرايي جديد داشت . در كنار همه اين ها مركزيت موضوع دوران پس از صنعتي را نيز نبايد از نظر دور داشت . هرگونه بحث در خصوص يك جامعه مدني بايد با توجه به زمينه وسيع تر ارتباطي ـ اكولوژيك و تنوع فرهنگ جهاني انجام پذيرد .آيا نحوه عرضه نظم نوين جهاني در سطح بين المللي باعث وابستگي روزافزون كشورهاي به اصطلاح در حال توسعه خواهد گرديد ؟ آيا به نسبت انقلاب صنعتي ، بهتر خواهيم توانست با انقلابات ديگر كنار بياييم ؟ نوگرايي يا مدرنيزاسيون جديد را به سختي مي توان جنبشي جهاني به حساب آورد ، چرا كه روش هاي قبلي نوگرايي و غربي كردن هنوز در بسياري از فرهنگ هاي غيرغربي ، به ويژه اسلامي ، با مقاومت روبه رو مي شود . پس لازم است ، از يك چشم انداز جهاني براي اتخاذ روش هاي مقايسه اي فرهنگي برخوردار باشيم كه خود مستلزم بسط ديدگاه شناخت شناسي و روش شناختي در اين باره است .
همان طوري كه در نوشته هاي ديگر خود يادآوري كرده ام ، مكتب محافظه كار” رئال پوليتيك ” محور قدرت طلبي تكيه دارد و ديدگاه اقتصادي سياسي راديكال به مدت نيم قرن بر صحنه هاي سياسي و فكري جهان سايه افكنده بود ، به دليل برخورداري از نگرش بسته ، خود را براي پاسخگويي به سؤالات بي شمار مربوط به توسعه جهاني ناتوان نشان داد . ديگر اين كه روش سنت زده و قديمي غرب شناخت شناسي و معرفت شناسي در تحقيق كه در آن قلمرو و مفاهيم از مصاديق جدا به حساب مي آمد، نه تنها از نظر تاريخي ويژه علوم و فلسفه غربي بود و همچنين ايجاد نوعي دوگانگي مي كرد كه مانعي بر سر راه تشكيل مفاهيم و نظريه هاي كاربردي به شمار مي رفت . تحقيق در زمينه جامعه مدني به طور سنتي از دو موضوع جداگانه مرسوم در روش هاي تحقيقات غرب ريشه مي گرفت . نخستين آن ها كه در دوره پس از جنگ جهاني دوم رايج بود ، به كاربرد رشته هايي مثل جامعه شناسي كاربردي ، علوم سياسي و روان شناسي اجتماعي در تحقيقات اداري ( تجزيه و تحليل مخاطبين و مردم و توده ها و ارتباطات بين نخبگان و غيره در دولت و نهادهاي غير دولتي ) مي پرداخت . روش غالب ديگري كه در تحقيقات اجتماعي به كار گرفته شد . نتيجه تلاش هاي به عمل آمده براي مخالفت با گسترش اثبات گرايي بود . مكتب معروف به فرانكفورت نماينده همين روش تحقيقاتي انتقادي است كه از آراي گذشته و كنوني ماركسيستي بهره مي گيرد ، در حالي كه درخواست هاي زيادي براي گسترش زير ساخت نظري و شناخت شناسي جامعه به عمل آمده است ، دو روش فوق همچنان غالب ترين شيوه هاي نظري در اين زمينه باقي مانده اند .
رشته جامعه شناسي بين المللي اخيراً به اهميت فرهنگ به عنوان مفهومي اجتماعي ، پي برده است ، ولي امروزه دانشمندان اين رشته به فرهنگ از زاويه شناخت شناسي نژادمدار نگاه مي كنند شناخت جامع الاطراف فرهنگي بدون اتحاد شيوه اي نظري كه اعتبار ديگر مكاتب فكري را به رسميت شناسد ، ميسر نيست . پس شناخت فرهنگ و به ويژه جامعه در هر مرتبه مقطعي و دائمي و شناخت شناسي ضروري به نظر مي رسد .گرچه هدف اين كتاب همان طور كه در آغاز اظهار شد ، تعريف و تبيين جامعه اسلامي و پيشينه و تاريخچه اجتماعات اسلامي نمي باشد . مع الوصف لازم است كه اشاره شود بررسي شاخه هاي مختلفي از نظام هاي سياسي و فلسفي در بطن رويه هاي غير غربي ، آن چنان منبع عظيمي از دانش در اختيارمان مي گذارد كه مي تواند مطالعات تطبيقي جوامع را تغذيه كند . مثلاً تفكر اسلامي به عقل به عنوان ابزار دستيابي به هدف نگاه مي كند . به كمك ارزش مثبتي كه به اسامي به عنوان نمايش هاي مفهومي و نمادين واقعيت داده مي شود ، عقل با هدف رهسپاري اشخاص مشتاق به شناخت نفس وارد عمل مي شود كه اين خود ، منجر به شناخت خدا خواهد گرديد . اين جاست كه ” چشم دل” وارد عمل مي شود . تفكر هندي در اين خصوص در صدر مي نشيند . تجربه و عقل ، هر دو به جهان وهمي پديدارها تعلق دارند . رابطه بين واقعيت و شناخت واقعيت ، ابزاري منفعل براي بيان حقيقت در اختيار فرد قرار مي دهد . شناخت ، همان ژرف بيني است كه با آن ، نفس ( در فلسفه هندي اتمن ) به مطلق ( در فلسفه هندي براهمن ) نزديك مي شود . عقل ديگر حتي ابزار رسيدن به يك هدف نيست .به بيان كوتاه ، فلسفه هندي به ادراك ، چه حسي و چه غير حسي ، به عنوان منبعي براي دانش مي نگرد . در تفكر چيني ، عقل و تجربه هر دو واقعي هستند ، چرا كه تجلي كليت جريان پيدا كردن ناتو به شمار مي روند. در تفكر تائويست ظاهراً چشم دل مورد تاكيد است ، حال آن كه در تفكر كنفوسيوسي احترام به سنت اهميت دارد .
دومين عاملي كه بايد بررسي كنيم ، روش هاي مختلف شناختي و رابطه بين بودن و شدن است . مثلاً از نظر اسلامي ، جهان بيني علم ، گذشته را در برمي گيرد نه كل را ، بنابراين فرضيه و آزمون ارزش موقتي دارند . اصول شناخت شناسي در روال اسلامي مبتني بر دو علم است ؛ يكي ” عقلي ” يا علم ايجادي و ديگري ” نقلي ” يا علم انتقالي . علوم انتقالي حالت عمومي دارد ، حال آن كه علوم ايجادي مختص خواص است و بايد به طريق عقلاني و تجربي فهميده شود . اين دو رويه مستقل از هم رشد نكردند . از آغاز قرن دهم ميلادي و شروع ” عصر طلايي اسلامي ” روش شناسي هاي به وجود آمده در علوم ايجادي و علوم انتقالي از همديگر سود بردند . هرچند يوناني ها اقدام به سازماندهي، كليت بخشي و نظريه پردازي در خصوص علوم كردند ، اما تفحص و روش هاي نظام يافته ، مشاهده طولاني و اندازه گيري هاي كمي ، متعلق به عصر اسلامي اطلاعات و دانش است . آن چه امروز از آن ، به عنوان علوم جديد ( ستاره شناسي ، پزشكي ، فيزيك ، جمعيت شناسي ، اقتصاد سياسي و جامعه شناسي ) نام مي بريم، در نتيجه ايجاد روحيه جديد تحقيق كه دانشمندان اسلامي پيش از دوره رنسانس معرفي كردند ، در اروپا به وجود آمده است . اسلام بر عقل و تجربه انگشت گذاشت و از طبيعت و تاريخ به عنوان سرچشمه هاي دانش بشري نام برد .اگر ما به اين ضرورت تجديد نظر در شناخت شناسي و مفاهيم روش شناختي توجه كنيم معلوم مي شود كه در اسلام ، جامعه مدني به مفهوم و تعريف غربي وجود ندارد . جامعه در اسلام جامعه اسلامي است و نه جامعه مدني . همان طوري كه مفهوم جامعه در اسلام با مفهوم جامعه غرب متفاوت است . نيز مفهوم مدنيت و مدني بودن در اسلام با آن چه در غرب مي بينيم تفاوت فاحش دارد . ما جوانب جامعه اسلامي را بايد با جامعه شناسي اسلامي مطالعه كنيم و بنيان جامعه شناسي اسلامي ، ” امت اسلامي ” است .