روشنفکران و کرونا

محسن آزموده ، روزنامه اعتماد 23 فروردین 99

«آرزو داشت دوباره به همان کسی مبدل شود که در آغاز اپیدمی آماده بود به یک حمله از شهر فرار کند و به دیدن کسی بشتابد که دوستش داشت، اما می دانست که چنین تحولی ممکن نیست. می دانست که طاعون در او نوعی گیجی به وجود آورده است که با همه نیروی خویش می کوشد آن را انکار کند و با وجود این مانند اضطراب گنگی در درونش ادامه می یابد.» (طاعون، آلبر کامو، ترجمه رضا سید حسینی، تهران: نشر نیلوفر، ص ۳۲۷)

این روزها که کرونا همچون طاعون، اگر چه نه به کشندگی آن، اما قطعا به همان اندازه فراگیر و نگران کننده، همه گوشه و کنار حیات انسانی ما را در می نوردد و در اقصی نقاط دنیا آدمیان را مبتلا می سازد، بار دیگر رمان مشهور و کلاسیک آلبر کامو (۱۹۶۰-۱۹۱۳)، فیلسوف، نویسنده و روشنفکر نامدار فرانسوی مورد استقبال همگانی قرار گرفته است. این اثر برجسته که نخستین بار در سال ۱۹۴۷ به زبان فرانسوی

(با عنوان La Peste) منتشر شد، در سال های اخیر کمتر مورد توجه مخاطبان بود، شاید به این دلیل که آدمیان وضعیت طاعونی را بسیار دور تلقی می کردند و بعید می دانستند که در روزگار کنونی و به واسطه پیشرفت های گسترده پزشکی و بهداشتی، امکان آن باشد وضعیت های اپیدمیک بار دیگر حتی جوامع فوق مدرن را دچار سازد، اما شیوع نابهنگام و سریع و گسترده ویروس کرونا و ابتلای خیل عظیمی از انسان ها به آن، به تلخی نشان داد که چنین نیست و بشر در این عصر طلایی بهداشت و پزشکی حتی در پیشرفته ترین کشورها و جوامع نیز از امکان بیماری های اپیدمیک خلاصی ندارد، از این رو در همان هفته های آغاز شیوع جهانی کرونا به ویژه در کشورهای اروپایی، اخباری به گوش می رسید از مراجعه گسترده مخاطبان به طاعون کامو.

رمان مشهورتر از آن است که نیازی به معرفی آن باشد، داستان فراگیری طاعون در شهری از الجزایر و مواجهه مردمان با آن به ویژه از خلال روایت زندگی چندین شخصیت از جمله پزشک شهر، یک روزنامه نگار، قاضی شهر و… آنچه رمان را از حیث بحث حاضر یعنی روشنفکران و مساله کرونا مهم می سازد، مواجهه مسوولانه و متعهدانه آلبر کامو با یک اپیدمی همگانی است. در این رمان آلبر کامو به سادگی و با دقت به شرح موشکافانه نحوه شیوع طاعون در شهر و واکنش اقشار و گروه های اجتماعی مختلف با آن می پردازد. این موضوعی است که کمتر به آن توجه شده است.

 روشنفکر به عنوان یک تیپ اجتماعی مدرن بر آمده روزگار جدید است، البته آن طور که برخی محققان نشان داده اند، می توان با بر شمردن خصایل و ویژگی ها و کارویژه های این تیپ اجتماعی، نمونه ها و مثال هایی از این قشر اجتماعی در جوامع پیشامدرن بازشناخت؛ یعنی به برخی از اندیشمندان، متفکران و دانشمندان در اعصار پیشین اشاره کرد که در عرصه اجتماعی به روشنگری می پرداختند و از نقد سیاسی و اجتماعی دولت و مردم فروگذار نمی کردند. اما ظهور این قشر یا گروه اجتماعی محصول دوران مدرن است و برخی شروع آن را به آغاز قرن بیستم و قضیه دریفوس مربوط می دانند، یعنی زمانی که اقشار تحصیلکرده و نویسندگانی چون امیل زولا، در واکنش به یک اجحاف اجتماعی از ابزار قلم بهره می گیرند و به نقد بی پروای جامعه و دولت می پردازند. از این حیث روشنفکر تنها کسی نیست که مثل یک دانشمند یا فیلسوف کار فکری می کند، بلکه در کنار تفکر و تامل و نگارش اندیشه ها، مسوولیتی اجتماعی و سیاسی نیز دارد و آنچه را حقیقت می پندارد، بدون هراس با جامعه و دولت در میان می گذارد و نگران عواقب و پیامدهای ناگوار این حضور حقیقت طلبانه در عرصه اجتماع نیست.  از این حیث آلبر کامو در رمان طاعون در کنار کار نویسندگی در قامت یک روشنفکر نیز ظاهر می شود. او با نگاه تیزبین خود به میان اقشار گوناگون اجتماعی شهر مذکور می رود، واکنش آنها نسبت به یک بیماری فراگیر را وا می کاود، به نقد سیاسی و اجتماعی دولت و راهکارهایش برای مبارزه با طاعون می پردازد و در کنار همه اینها از بحث های فلسفی و فکری عمیق نیز وا نمی ماند. شمار عظیمی که رمان عمیق کامو را خوانده اند، لابد با مباحث فلسفی و تیولوژیک ژرفی که میان ریو (پزشک عقل گرا و متعهد داستان) با پدر پانلو (کشیش شهر) در می گیرد، آشنا هستند، جایی که پزشک می کوشد توجیهات تیولوژیک و «ترانسندنت» کشیش را با اشاره به آنچه فی الواقع و برای همگان از جمله کودکان در شهر می گذرد، دچار چالش سازد و او را متقاعد کند که طاعون (بخوانید کرونا) عذابی برای گناهکاران نیست، بلکه خطری است که می تواند هر جامعه انسانی را دچار سازد، به ویژه جوامعی که غیرمسوولانه و فردگرایانه زندگی می کنند. آنچه از دید کامو اهمیت بیشتری دارد، تعهد همه انسان ها به رستگاری جمعی و مشارکت و همبستگی همگانی نسبت به شرور اعم از شرور طبیعی و انسانی است.

در وضعیت کنونی شیوع کرونا نیز به نظر می رسد روشنفکران وظیفه مشابهی به دوش دارند. آنها موظفند از گوشه های انزواجویانه خویش بیرون بیایند و متعهدانه با بیان و زبانی قابل فهم و انضمامی، به نقد دولت و جامعه بپردازند. این کار می تواند چنان که کامو نشان داد، با روایت دقیق و موشکافانه و صد البته به دور از حب و بغض آنچه در جامعه می گذرد، صورت پذیرد. به گواه آنچه اخبار و رسانه ها می گویند، ما هنوز در میانه بحران هستیم و کماکان زود است که از پایان کرونا سخن بگوییم. در این شرایط به نظر می رسد وظیفه روشنفکری (یک توتولوژی چرا که اصولا روشنفکری چنان که گفتیم یک تعهد است) ایجاب می کند که یکدیگر را تنها نگذاریم و حتی اگر هیچ کاری از دست مان برنمی آید، بکوشیم به مرزهای کار ماندگاری که کامو کرد، نزدیک شویم؛ یعنی به روایت دقیق و سرراست آنچه می گذرد، بپردازیم.

مطالب مرتبط