نظارت و تنبیه؟ بله لطفا! ؛ کروناویروس و اعاده حیثیت از تولستوی

روزنامه شرق، چهار‌شنبه ۱۳ فروردین ۱۳۹۹

اسلاوی ژیژک مترجم: مهدی امیرخانلو

از زمانه مبتلا به کرونا چه می توان آموخت؟ اسلاوی ژیژک از آغاز همه گیری این ویروس دست به کار نوشتن مقالاتی شد که در همه آنها با کرونا به مثابه یک نقطه عطف یا دوراهی برخورد شده است، نقطه عطفی که تصمیمی را بر ما تحمیل می کند؛ نمونه‌اش «کمونیسم جهان گستر یا قانون جنگل» (شرق، ۲ فروردین ۱۳۹۹، ترجمه صالح نجفی). در این مقاله هم او، در مقابل منتقدانی که «واکنش بی تناسب» به این ویروس و «وحشت اغراق آمیز» از آن را تقبیح می کنند و آن را توجیهی برای ایجاد وضعیت اضطراری جدید از سوی حکومت‌ها می دانند، از یک سو؛ و پوپولیست‌هایی که از سوی دیگر معنای اجتماعی آن را دست کم می گیرند و از عادی بودن اوضاع یا عادی شدن آن در آینده نزدیک خبر می دهند، به نحوی ایجابی امکان ظهور «شکل های جدید همبستگی محلی و جهانی» را در بستر این خطر عالم گیر بررسی می کند؛ اما این مشروط به وانهادن هول و وحشتی است که به ما دست داده؛ نه به این دلیل که از فرط هیجان نتوانیم بر آن تمرکز کنیم؛ بلکه به این دلیل که از فرط ترس آن را جدی نگیریم، به چیزی پیش پا افتاده تبدیلش کنیم. مثال معروف او درباره خرید افراطی «دستمال کاغذی» بیانگر همین امر است: گویی اگر به قدر کافی دستمال در خانه داشته باشیم، از خطر این ویروس مرگ بار در امانیم. آنچه در ادامه می خوانید بخش پایانی مقاله ای است که در ۱۶ مارس ۲۰۲۰ منتشر شده۱. جایی که او با رجوع به ایده ای مهجور از نویسنده بزرگ قرن نوزدهمی روس، لف تولستوی، طرحی از آینده ترسیم می کند. ویروس افق آینده ما را تحت تاثیر قرار داده؛ مانند نقطه کوری در آن وارد شده. بعید است بعد از این وقفه، این میان پرده نفس گیر، اوضاع به همان روال سابق ادامه یابد؛ اما این، بیش از همه شاید، به این خاطر باشد که تصویر ما را از گذشته دگرگون ساخته است، حافظه ما را تا ابد ویروسی کرده است و این نمونه ای نو از بازخوانی ویروسی گذشته… .

***

… در اینجا با چیزی مواجه می شویم که هگل آن را «داوری نظرورزانه» می خواند، داوری یا حکمی که بر این همانی والاترین و پست ترین امور تاکید می کند. همه با مثال هگل در «پدیدارشناسی روح» که نتیجه تحلیل او از جمجمه شناسی است، آشناییم: «روح استخوان است». مثال ما باید این باشد: «روح ویروس است». آیا روح بشر ضمنا نوعی ویروس نیست که مثل انگل از جانور بشری تغذیه می کند، از آن به خاطر بازتولید خود بهره می کشد و گاه آن را در معرض تخریب قرار می دهد؟ و از آنجا که رسانه روح زبان است، نباید فراموش کنیم که زبان نیز، در پایین ترین سطحش، چیزی ماشینی است و از قواعدی تشکیل شده که مجبوریم آنها را بیاموزیم و از آنها پیروی کنیم.

ریچارد داوکینز زمانی مدعی شد میم ها «ویروس های ذهن»اند. به نظر او، این کلیشه ها یا عادات تقلیدی موجوداتی انگل وارند که ذهن بشر را به «مستعمره» خود بدل می سازند و از آن به عنوان وسیله ای برای تکثیر خود استفاده می کنند. مبدع این ایده کسی جز لف تولستوی نیست. در قیاس با داستایفسکی، تولستوی معمولا جذابیت خیلی کمتری برای ما دارد یک رئالیست ناجور از مد افتاده که، برعکس اضطراب وجودی داستایفسکی، اساسا جایی در مدرنیته ندارد؛ اما شاید وقتش رسیده باشد که از او با تمام قوا اعاده حیثیت کنیم. از او و نظریه یگانه اش درباره هنر و نوع بشر به طور کلی، که در آن طنین برداشت داوکینز از میم ها را می شنویم. «افراد بشر هومونیدهایی هستند با مغزهایی عفونت کرده که میزبان میلیون ها عضو همزیست فرهنگی اند، و صحنه گردانان اصلی آنها نیز همان نظام های همزیستی اند که نام شان را زبان می گذاریم» آیا این نقل قول از دنیل دنت مطلقا انگ تولستوی نیست؟ مقوله اساسی انسان شناسی تولستوی «عفونت» است: سوژه بشری نوعی رسانه منفعل میان تهی است که عناصر ناخوشی آور فرهنگی به آن سرایت می کنند، عناصری که مثل باسیل های واگیردار، از فردی به فرد دیگر منتقل می شوند و گسترش می یابند. تولستوی این استعاره را تا نهایتش پیش می برد: او نوعی خودآیینی معنوی راستین را در مقابل این گسترش واگیرهای ناخوشی آور علم نمی کند؛ تصویری قهرمانانه از تعلیم و تربیت در آثار او یافت نمی شود که به افراد اجازه دهد از شر باسیل های واگیردار عفونت زا خلاص و به سوژه های اخلاقی خودآیین بالغ بدل شوند. تنها نزاع موجود، نزاع میان عفونت های خوب و بد است: مسیحیت نیز خود یک بیماری مسری است؛ حتی اینکه – به نظر تولستوی- یک بیماری خوب باشد.

شاید این دل آشوب ترین چیزی است که می توانیم از اپیدمی ویروسی کنونی بیاموزیم: وقتی طبیعت با ویروس هایش به ما حمله می کند، به نحوی پیام خودمان را به ما برمی گرداند. پیام این است: کاری که تو با من کردی، من حالا با تو می کنم.

۱. the philosophical salon

مطالب مرتبط