مناسبات ایرانیان با حجاز در دوره های مختلف تاریخ اسلام

مناسبات ایرانیان با حجاز

فصل دوم: مناسبات ایرانیان با حجاز ازصدر اسلام تا آل بویه مناسبات ایران و حجاز در عصر آل بویه
مناسبات ایرانیان با حجاز در دوره های مختلف تاریخ اسلام
تاریخ انتشار : 1397/11/27 بازدید : 3835 پدیدآورنده : سامانی، محمود
ناشر : نشر مشعر
محل نشر : تهران – ایران
سال نشر : 1393
تعداد جلد : 1
صفحات : 251
قطع : رقعی

مناسبات ایران و حجاز در عصر آل بویه
سلسله آل بویه (بویهیان، دیلمیان) با هم‌یارى سه برادر به نام‌هاى على عمادالدوله، احمد معزالدوله و حسن رکن‌الدوله تشکیل شد و از حدود سال 320 تا 447 ه. ق بر ایران حکومت کردند. در این سال، سلجوقیان با تصرف بغداد به عمر آن دولت خاتمه دادند.1 آل بویه به عنوان امیرالامراى عباسیان و با داشتن اقتدار، تمام امور سیاسى و نظامى خلافت را از سال 334 ه. ق (سال فتح بغداد) تا 447 ه. ق به مدت حدود 110 سال در اختیار داشتند. آنان در رقابت با اخشیدیان و پس از آنها با فاطمیان به عنوان حاکمان مصر، به حجاز توجه ویژه‌اى مى‌کردند تا از این طریق کسب مشروعیت کنند. آنان با توجه به تسلط کامل بر دستگاه خلافت، وظایف آنان را در امور حج انجام مى‌دادند.

آل بویه پس از تسلط بر بغداد در سال 334 ه. ق، با اخشیدیان (323-358 ه. ق) به عنوان فرمانروایان مصر، در راستاى نفوذ در حرمین و خوانده شدن خطبه به نامشان رقابت داشتند. معزالدوله بویهى در سال 342 ه. ق، کاروان حاجیان عراق را با دو امیرالحاج از علویان به نام‌هاى ابوالحسن محمد بن عبدالله و ابوعبدالله احمد بن عمر بن یحیى، به مکه گسیل داشت. آنها در مکه با سپاهیان ابن اخشید که براى

1) درباره چگونگى تأسیس دولت آل بویه و تاریخ سیاسى آن ر. ک: سلسله‌هاى اسلامى، صص 302-307؛ تاریخ ایران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاریه، ص 149 به بعد.
83دفاع از موقعیت وى به همراه کاروان حاجیان مصر آمده بودند، درگیر شدند و توانستند با غلبه بر آنها به نام معزالدوله خطبه بخوانند.1 در سال 343 ه. ق نیز میان کاروان اعزامى معزالدوله و مصریان درگیرى رخ داد. این بار نیز مصریان مغلوب شدند و در کنار نام خلیفه به نام امراى آل بویه یعنى رکن‌الدوله، معزالدوله و عزالدوله و سپس اخشید خطبه خوانده شد.2

پس از سقوط اخشیدیان، فاطمیان (سال 358 ه. ق) در مصر، سرسخت‌ترین رقیب آل بویه و عباسیان در حرمین، در طول سده چهارم و پنجم ه. ق بودند.3 فاطمیان که درصدد نابودى دستگاه خلافت عباسى بودند، تلاش داشتند با نفوذ و اثر گذارى بیشتر در تحولات حجاز و حرمین شریفین، مشروعیت و اعتبار لازم را کسب کنند. نزدیکى جغرافیایى مصر به حجاز از یک‌طرف و تأمین بخش عمده نیازهاى عمومى دو شهر مقدس مکه و مدینه از طرف دیگر، فرصت و بستر مناسبى را براى تسلط آنان بر حرمین فراهم ساخته بود. از این رو، آل بویه ناچار بودند براى کاستن از نفوذ فاطمیان در حرمین و نیز کسب اعتبار، به نمایندگى از دستگاه خلافت، با فاطمیان مبارزه کنند. رقابت این دولت‌ها تأثیر خود را در خطبه خواندن و دعا براى خلیفه و سلطان در مسجدالحرام مى‌گذاشت که به تناوب میان آنان دست به دست مى‌گشت. حتى گاهى براى امرِ خطبهخوانى، بین دو گروه، جنگ شدیدى در مراسم حج درمیگرفت که در برخى موارد، آل بویه، موفق‌تر از فاطمیان مصر عمل مى‌کردند.4

آل بویه تا زمان عضدالدوله مناسبات گسترده‌اى با حجاز نداشتند و فاطمیان با

1) الکامل، ج 8، ص 506؛ اتحاف الورى، ج 2، ص 398.
2) الکامل، ج 8، ص 509.
3) ر. ک: رقابت عباسیان و فاطمیان، ص 14 به بعد.
4) الکامل فى التاریخ، ج 8، ص 506.
84تلاش‌هاى خود توانستند خطباى حرمین را متقاعد کنند که نامشان در خطبه جاى‌گزین نام خلیفه عباسى شود1 ، اما با استقرار عضدالدوله در بغداد (سال 367 ه. ق)، وى تلاش گسترده‌اى را براى نفوذ و تحکیم موقعیت خود در حجاز انجام داد که عبارتند از:

1. خطبه‌خوانى در مکه: عضدالدوله نخست، کاروانى را به امیر الحاجى ابواحمد موسوى (پدرشریف رضى) به مکه فرستاد و به او دستور داد در آن شهر به نام امیر آل بویه خطبه خوانده شود که با رضایت امیر مکه این هدف عضدالدوله تحقق یافت و نام او همراه خلیفه عباسى در خطبه آورده شد. سال بعد دوباره، نام خلیفه فاطمى در خطبه جاى‌گزین خلیفه عباسى شد2 ؛

2. لغو عوارضى که به عنوان راهدارى از حاجیان عراق گرفته مى‌شد؛

3. اصلاح راه عراق به مکه و اهتمام به راه حج؛3

4. توزیع مبالغ فراوان میان خاندان‌هاى بانفوذ مکه و مجاوران خانه خدا؛4

5. بازسازى و اصلاح چاه‌ها، راه‌ها و شهرهاى مسیر حج؛

6. ارسال جامه کعبه: بنا به گزارش ابن مسکویه، عضدالدوله در سال 396 ه. ق پس از تسلط بر بغداد، پوششى براى کعبه فرستاد5 ؛

7. حصار کشیدن دور مدینه: برخى، عضدالدوله را نخستین کسى دانسته‌اند که به دور شهر مدینه حصار کشید.6 این اقدامات در پى ناکامى عضد الدوله در حذف

1) ر. ک: الکامل، ج 8، صص 647 و 667؛ اتحاف الورى، ج 2، صص 410-417 و صص 630 و 631؛ البدایه و النهایه، ج 11، ص 277.
2) تاریخ ابن خلدون، ج 4، ص 130.
3) الملاحم الجغرافیه لدروب الحجیج، صص 18-19.
4) تجارب الامم، ج 2، ص 369؛ الکامل فى التاریخ، ج 8، ص 704؛ نهایه الارب، 26، ص 218.
5) تجارب الامم، ج 2، ص 407؛ الکامل فى التاریخ، ج 8، ص 704.
6) تحفه الازهار، ج 2، ص 367.
85نام رقیب خود، خلیفه فاطمى از خطبه در حرمین انجام شد؛

8. کشتن برخى سران قبیله بنوشیبان: این قبیله به کاروان حج عراقیان در مسیر راه جبل حمله مى‌کردند. از این رو، عضدالدوله با تشکیل سپاهى بزرگ، عملیاتى بر ضد آنان ترتیب داد که منجر به کشته شدن برخى سران بنوشیبان شد و بدین‌ترتیب، بغداد و سرزمین عراق از دست آنان آسایش یافت.1

از میان حکمرانان آل بویه، نام عضدالدوله به دلیل خدماتش در آبادانى راه‌هاى حج، بازسازى چاه‌هاى آب در مسیر حاجیان، یارى رسانى به مجاوران مکه و مدینه، فراهم ساختن جامه کعبه از دیباى شوشتر و ساختن دیوارى گرداگرد مدینه براى پیش‌گیرى از حمله راهزنان در تاریخ حرمین ثبت شده است.2

در اواخر حکومت آل بویه، بنى‌مزید (از تیره‌هاى بنى‌اسد) به عنوان سلسله‌اى شیعى در حله عراق سر برآوردند که در قسمت‌هایى از جنوب ایران نفوذ داشتند. آنان با دفاع از کاروان‌هاى حجاج در برابر تجاوز قبایل غارتگر و سرکوب قبیله خفاجه از بنى عقیل امنیت را به راه‌هاى حج بازگرداندند.

در این دوره، راهداران متعددى براى مراقبت از راه حج تعیین مى‌شدند که وظیفه داشتند افزون بر حفاظت راه‌ها براى تعمیر و تسطیح آنها هم بکوشند.3

بدر بن حسنویه در دوره آل بویه که بر بخش جبال ایران حاکم بود، با دادن مالیات راه به اعراب و قبایل میان راه، امنیت حج‌گزاران را فراهم مى‌ساخت. وى در سال 386 ه. ق که ابوعبدالله بن عبید علوى، امیر الحاج بود، پنج هزار دینار با بزرگان کاروان حج خراسان فرستاد تا در عوض مالیاتى که در مسیر حج از حجاج مى‌گرفتند، پرداخت شود و این کار هر ساله رسم شد و بعدها به نه هزار دینار

1) تجارب الامم، ج 2، ص 398.
2) تجارب الامم، ج 6، ص 457؛ احسن التقاسیم، ص 254؛ وفاء الوفاء، ج 3، ص 106؛ مآثر الملوک، ص 117.
3) الملاحم الجغرافیه لدروب الحجیج، صص 18 و 19.
86افزایش یافت.1 ابن‌اثیر نیز درباره اقدام بدر بن حسنویه در سال 388 ه. ق چنین نوشته است:

در این سال، کار بدر بن حسنویه شأن و منزلتى بزرگ یافت و از دیوان خلیفه ملقب به لقب ناصرالدین و الدوله گردید. نسبت به حرمین (مکه و مدینه) بسیار صدقات ببخشید و خرج بسیار در مورد اعرابى که در راه مکه بودند، مى‌کرد که حجاج از آزار آنها ایمنى داشته و دست از آزار آنان بکشند و یارانش را از تباهى و فساد نهى و منع کرد و راهزنى آنان موقوف داشت، مقامش بزرگ و نامش شهره شد.2

قابل یادآورى است که با ضعف آل بویه در نیمه اول سده پنجم، روابط آنان با حجاز به حداقل رسید. افزون بر ارتباطات رسمى و سیاسى در عصر آل بویه، ایرانیانى نیز در حرمین حضور داشتند که صاحب مناصبى دینى بودند. ابوحسین احمدبن محمد بن عبدالله نیشابورى از بزرگان مذهب حنفى از آن جمله است. وى از سال 326 ه. ق نه و یا ده سال در منصب «قاضى الحرمین» بود.3

نام و مدت زمام‌دارى امیران دیالمه فارس
1) تجارب الامم، ج 7، ص 339.
2) الکامل، ترجمه، ج 21، ص 257.
3) المنتخب من کتاب السیاق، ص 102؛ تاریخ الاسلام، ج 30.

مطالب مرتبط