پدیدارشناسی دین

روزنامه رسالت چهار‌شنبه ۶ اردیبهشت ۱۳۸۵، شماره ۵۸۴۷

سکینه نعمتی
پدیدارشناسی دین (Phenomenology of Religion)  در سده های اخیر رواج فراوانی یافته است. دانشمندان بزرگی بر اخذ روی آورد پدیدارشناسانه در مطالعات دینی تاکید کرده اند. ل.پ. تیله (۱۸۳۰-۱۹۰۲C.P.Tiele)، پ.د. سوسه (۱۸۴۸- ۱۹۲۰P.P.Saussaye)، که او را موسس پدیدارشناسی دین خوانده اند، رودلف اتو (۱۸۶۹- ۱۹۳۷R.Otto)، و.ب. کریستنس (۱۸۶۷- ۱۹۵۳W.B. Kristensen)، رافائل پتاتسونی (۱۸۸۳- ۱۹۵۹R.Petta ZZoni) و میرچاالیاده (۱۹۰۷- ۱۹۸۶M.Eliade) از دین پژوهان نوین هستند که در پدیدارشناسی دین سهم و نقش موثری داشته اند. از میان متالهان نیز می توان کسانی چون شلایرماخر (۱۷۶۸- ۱۸۳۴F.Schleiermacka)، پل تیلیخ و ادواردفارلی را به نحوی ملاحظه نمود که به نحوی رهیافت پدیدارشناسی را در الهیات برگرفته اند (۱.) رواج پدیدارشناسی دین، مفهوم سازی های مختلفی از آن به میان آورده است. داکلاس آلن سعی می کند چهار گروه از پژوهندگانی را که این اصطلاح را به کار برده اند متمایز کند. گروه نخست، کسانی اند که پدیدارشناسی دین را به معنایی مبهم و موسع به شیوه ای بسیار غیرنقادانه به کار برده اند. در این کاربرد، پدیدارشناسی دین تا حدودی مساوق با دین پژوهی انگاشته می شود. گروه دوم، این مفهوم را به معنای مطالعه تطبیقی و رده بندی انواع مختلف پدیدارهای دینی به کار برده اند و گروه سوم، پدیدارشناسی را به عنوان یک گستره خاص در دین پژوهی به کار می برند. چهارمین گروه، پدیدارشناسی دین را از منظر پدیدارشناسی فلسفی مطرح می کنند (۲.) بنابراین مفهوم پدیدارشناسی دین، به دلیل اطلاق های مختلف مبهم است. این ابهام، ابعاد دیگری نیز دارد که ناشی از ابهام مولفه های آن است. اساسا پدیدارشناسی چیست؟ به تعبیر علمای سمانتیک، معنای پایه در واژه پدیدارشناسی چیست و مفهوم نسبی آن، آنگاه که در دین پژوهی به صورت پدیدارشناسی دین در می آید کدام است؟ ابهام در معنای پایه پدیدارشناسی تا حدود زیادی به ابهام در کاربردهای متنوع و سلیقه ای ویژه پدیدار برمی گردد. بنابراین، سوال این است که پدیدار)Phehnomenon(چیست؟ و مراد از پدیدارشناسی چیست؟ پس از پرسش از مفهوم و ماهیت پدیدارشناسی دین، می توان از فرایند پژوهش پدیدار شناختی در دین سوال کرد. آیا پدیدارشناختی را می توان به منزله رهیافتی پژوهشی اخذ کرد؟ آیا می توان در تحقیقات از منطق پدیدارشناسی بهره برد؟ اگر پاسخ مثبت است، فرایند و برنامه های مبتنی بر پدیدارشناسی در مطالعات دینی چیست؟ راه ها کدام است و موانع چگونه است؟

نقش پدیدارشناسی در دین پژوهشی چگونه است؟ آیا آن یک روی آورد است یا روش؟ آیا آن یک گستره و رشته است یا یک مبانی فلسفی و نظری؟ و به میان تمثیلی، آیا کارکرد پدیدارشناسی در مطالعات دینی، مانند نقش آن در مطالعات اجتماعی است؟ یعنی همان گونه که شوتز)Alfred Schoutz(، پدیدارشناسی جهان اجتماعی)The Phenomenology Of the social word(نوشته است می توان پدیدارشناسی دین نوشت؟ (۳) عده ای از دین پژوهان به چنین رهیافتی اقبال نکرده اند بلکه گروهی رهیافت پدیدارشناسان را نامفید تلقی نموده اند. به هر روی سوال این است که آیا پدیدارشناسی در تحلیل و توصیف علمی امور کارآمداست و یا اینکه خاستگاه آن صرفا نوعی اشراق بی پایه و الهام متافیزیکی است. پدیدارشناسی دین، برخلاف مطالعات تاریخی و یا پژوهش های تطبیقی، نزد دین شناسان فارسی زبان رواج ندارد (۴.) در میان دانشمندان مغرب زمین، هانری کربن)Honrycorbin(سعی کرد با الهام از اندیشه های هوسرل به تحلیل پدیدارشناسانه از تشیع بپردازد. از نظر وی، اصطلاح کشف المحجوب در ادبیات عرفانی و اصطلاح قرآنی تاویل، همان پدیدارشناسی است (۵.) انه هاری شمیل)Annemarie Schimmel(نیز با رهیافت پدیدارشناختی به اسلام شناسی پرداخته است (۶.)

پدیدارشناسی دین رهیافتی است با اهمیت فراوان در دین پژوهشی معاصر که به لحاظ تاریخی محصول تلفیق دو جریان فکری- پژوهشی در قرن نوزدهم بوده است. این دو جریان عبارتند از: پژوهش علمی در باب دین و دیگری روش پدیدارشناسی هوسرلی. این هر دو در پی آرمان بلند روشنگری ظهور کرده اند. آرمان علمی اندیشیدن، اینکه معرفتی معرفت است که همچون علم قابل عرضه باشد. به تبع همین آرمان که از پایگاه معرفت شناسی کانتی تقویت می شد، موضوعیت بخشیدن، بررسی روشمند و تعیین حدود معارف درجه اول اسکان یافت. در این رهیافت دین نیز موضوعی برای مطالعه عملی گردید و حاصل آن رشته ای نوبا ویژگی های اندیشه مدرنیته شد که مجامع علمی از آن به “علم دین)Science of religion(“تعبیر گردید. نخست ماکس مولر بود که این تعبیر را به کار برد و در تاسیس “علم دین” سعی وافر و جهد بلیغ کرد)Essays on the science of Religion(از سوی دیگر پدیدارشناسی نیز همچون روشی که در پی حل بحران اندیشه در پایان قرن نوزدهم از جانب هوسرل)E.Husser(عرضه شد بر آن بود تا از فلسفه یک “علم دقیق”)Rigorous Scince(سازد. مزیت این روش به گمان هوسرل آن بود که چون بر حوزه های معرفتی اطلاق می گردد از آن، علم حاصل می آید. این روش را نه خود هوسرل بلکه دیگران، همچون ماکس شلر، کریستنسن، فان درلیو، ایلیاده و اسمارت در حوزه دین به کار بردند و توفیقات فراوان در تحلیل و توصیف پدیدارهای دینی یافتند (۷.)

پدیدارشناسی چیست؟ بر اساس فقه اللغه کلمات، پدیدارشناسی عبارت از مطالعه یا شناخت پدیدار است؛ چون هر چیزی که ظاهر می شود پدیدار است. قلمرو پدیدارشناسی در عمل نامحدود است و نمی توان آن را در محدوده علم خاصی قرار داد؛ بنابراین نمی توان مانع کسی شد که ادعای پدیدارشناسی دارد به شرط آنکه نگرش وی به گونه ای با ریشه کلمه پدیدارشناسی ربطی داشته باشد. این مساله از ویلیام وهول)William Whewell(که می خواست جغرافیای پدیدارشناسی را دایر کند یا انرست هاخ که یک پدیدارشناسی فیزیک عمومی را در نظر داشت تا تیارد شاردن که “فیزیک افراطی” او می خواست فقط پدیدار را کشف کند صادق است. اولین متنی که اصطلاح پدیدارشناسی در آن به چشم می خورد، ارغنون جدید اثر “ژان هنری لامبر” شاگرد آزاد کریستیان ولف است که مرادش از واژه پدیدارشناسی، نظریه وهم و پندار با صور مختلف آن بوده است. از آنجا که مراد وی از پدیدار، خصوصیات موهومی ادراک انسانی بود لذا پدیدارشناسی را نیز با عنوان نظریه توهم، مفهوم سازی نمود (۹.) بعد از آن مذهب اصالت تجربه که با فلسفه لاک و ستک هیوم روند اوج آن پیش از پیش نمودار می شود، با اعتقاد بر استقلال واقعیت بیرونی و انکارناپذیری آن و با تاکید بر عین گرایی، توجه خود را معطوف دست یافتن به واقعیت جهان، از طریق تجربه و احساس نموده است. از نظر این مکتب، واقعیت از هر نوع که باشد، منفک و مستقل از افرادند و به طریق تجربه و آزمایش قابل اکتساب است و این تنها راه آگاهی بر پدیده ها و واقعیات است. ره آورد چنین تفکری، علوم تجربی رایج و دست آوردهای علمی گوناگون در زمینه علوم فیزیکی است. اما با مطرح شدن علوم رفتاری و علوم انسانی، مساله به صورتی غامض تر و پیچیده تر از پیش مطرح می گردد. مشکل از یک طرف در رابطه با پیچیدگی علوم انسانی به دلیل مواجهه با انسان، به صورت موجودی مادی- روانی است و از طرف دیگر با مساله عمده چگونگی شناخت در این جهان بیکران و وسیع که سرشار از روحیات، گرایش ها و انگیزش های گوناگون و مملو تنوع گروه ها، جوامع و ملاحظات مربوط به آن است، روبه روست. مشکلی که در مرکز خود، مناقشات میان عین گرایی و داعیه های فراوان و متخالف آنها را نهفته دارد (۱۰.) در این میان کانت گامی فراتر می نهد و استیا را آنگونه که در ادراک ما ظاهر می شود در مقابل استیا فی نفسه)Noumena(پدیدار نامید. بر مبنای کانت، نومن هرگزی به تور شناخت ما نمی افتد و لذا هرگونه شناختی، پدیدارشناسی است. در پی آن هگل با مفهوم سازی نوین از پدیدارشناسی با حصرگرایی کانت مخالفت نمود. وی در پدیدارشناسی روح نشان داد که چگونه روح در مراحل تکامل خود از خودشناسی پدیداری به خودشناسی، آنگونه که هست می رسد. در این مفهوم سازی پدیدارشناسی، علمی است که در آن به روح، آن طور که فی نفسه است، آگاهی می یابیم (۱۱.) فرق اساسی پدیدارشناسی هگل و کانت در تصور رابطه ای است که میان پدیدار با هستی یا با مطلق، وجود دارد. به نظر هگل چون مطلق (هستی) شناختی است، بدان جهت به عنوان من یا روح قابل توصیف است، به گونه ای است که پدیدارشناسی در آغاز، عبادت از فلسفه “مطلق” یا فلسفه روح است. اما این فلسفه در عین حال پدیدارشناسی هم هست (۱۲.)

در اواسط قرن نوزدهم پدیدار، مفهوم عامتری یافت و بر هر واقعیت یا چیزی که واقعیت خارجی دانسته می شود اطلاق می گردد. پدیدارشناسی مصطلح در فلسفه معاصر، بر همین معنی از پدیدار استوار است. تحقیقی توصیفی صرف در باب موضوع معین، پیرس)C.Speirce(در سال ۱۹۰۲ معنای فراگیرتر از پدیدارشناسی را عنوان کرد که شامل تحقیق در هر امری اعم از محقق، ذهنی، موهوم، رویا و… است (۱۳.) با این همه این پدیدارشناسی هگلی نیست که در قرن بیستم به صورت یک حرکت فکری به نام پدیدارشناسی ادامه یافت بلکه مبتکر حقیقی این حرکت، ادموند هوسرل (۱۹۳۸- ۱۸۵۹) بود که به این کلمه کهنه شده مفهوم تازه ای بخشید. هوسرل به وجود فی نفسه ونومن کانت معتقد نبود بلکه می گفت پدیدار که عین ماهیت است در طی دو تحویل مثالی و بشه متعالی در خودآگاهی ما بر ما آشکار می شود. به نظر می رسد که مساله ادراک که از زمان دکارت دشوار و دشوارتر شده بود و از زمان کانت آن را یک مساله حل شده تصور می کردند دوباره در فلسفه هوسرل مطرح می شود. هوسرل کوژیتو را دور نمی اندازد و حتی تاملات دکارتی را نگاه می دارد اما از اثر کنینوسیم و راسیونالیسم دکارت اعتراض می کند. به نظر او کوژیتو تهی است و مضمون ندارد و ادراک نمی تواند بی مضمون باشد؟ آیا ادراک، ادراک اشیا، به همان صورتی است که در خارج وجود دارند؟ با یک اعتبار پاسخ مثبت است اما ادراک منتقش شدن صورت اشیا در ذهن نیست بلکه پدیدار شدن و پدید آمدن ماهیات در نفس است. این نکته بی شباهت به قول ملاصدرا نیست که اشیا خارج از نفس را مدرک بالعرض و صورتی از آن را که نفس ابداع می کند مدرک بالذات می دانست (۱۴.)

پدیدارشناسی دین: در نیمه دوم قرن نوزدهم همراه با رشد و توسعه مطالعات تطبیقی ادیان که همچون یک علم میان رشته ای ازعلوم و معارف گوناگون، نظیر زبان شناسی، باستان شناسی، روان شناسی، جامعه شناسی، تاریخ ادیان و فلسفه دین بهره می برد، روش نوینی برای بررسی پدیدارهای دینی و دستیابی به مشترکات ادیان ظهور کرد که آن را “پدیدارشناسی دین” خواندند. کریستنسن پدیدارشناس بلندآوازه دین، در این مورد بیان می دارد که: پدیدارشناسی دین بحث منظم درباره تاریخ دین است، یعنی وظیفه آن طبقه بندی و دسته بندی کردن داده های متعدد و به طور گسترده دور از هم است، به شیوه ای که بتوان یک چشم انداز کلی در مورد محتوای دینی آنها و ارزشهای دینی ای که در بر دارند به دست آورد. به نظر کریستنسن این چشم انداز کلی همان چشم انداز تاریخ ادیان نیست بلکه با آن متفاوت است. چرا که تاریخ ادیان تنها به ملاحظه جزئیات منجر می شود. حال آنکه این چشم انداز کلی مطلوب است و این چشم انداز کلی از پدیدارشناسی دین می کوشد تا فراهم آورد. به نظر او پدیدارشناسی دین یک عالم نظام مند است.

منابع و مآخذ:

۱- فرامرز قراملکی، احد، روش شناسی مطالعات دینی، ص ۲۷۷
۲- خرمشاهی، بهاء الدین، دین پژوهی، ص ۱۹۹- ۲۷۳
۳- ابراهیمی، پریچهر، پدیدارشناسی، ص ۱۲۶- ۱۶۸
۴- قراملکی، احد، همان، ص ۲۷۹- ۲۸۰
۵- کربن، هانری، فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی، مترجم جواد طباطبایی، ص ۲۱- ۲۲
۶- ماری شمیل، انه، تبیین آیات خداوند، نگاهی پدیدارشناسانه به اسلام، مترجم عبدالرحیم گواهی
۷- خاتمی، محمود، پدیدارشناسی دین، ص ۱۰-۹
۸- داژینگ، آندره، پدیدارشناسی چیست؟، مترجم محمود نوالی، ص ۴-۳
۹- قراملکی، احد، همان، ص ۲۸۳
۱۰- ابراهیمی، پریچهر، پدیدارشناسی، ص ۸-۷
۱۱- قراملکی، احد، همان، ص ۲۸۳
۱۲- دارتینگ، پدیدارشناسی چیست؟، ص ۴
۱۳- قراملکی، احد، همان، ص ۲۸۴
۱۴- اردکانی، رضا، فلسفه تطبیقی، ص ۸۸
۱۵- خاتمی، محمود، پدیدارشناسی دین، ص ۶۳- ۶۱

مطالب مرتبط