اسطوره و داستان از دیدگاه نورتروپ فرای

شرق: در ادامه نشست های شهر کتاب مرکزی واقع در خیابان حافظ شمالی، سه شنبه چهارم بهمن ماه، جلسه نقد و بررسی کتاب صحیفه های زمینی اثر نورتروپ فرای با ترجمه دکتر هوشنگ رهنما برگزار شد. در این نشست علاوه بر استادان، صاحب نظران و علاقه مندان، تعدادی از دانشجویان خارجی زبان و ادبیات فارسی نیز حضور داشتند. در ابتدای این نشست علی اصغر محمدخانی شرح حال مختصری از زندگی و آثار فرای برای حضار بیان کرد و پس از آن دکتر هوشنگ رهنما مترجم کتاب صحیفه های زمینی در بررسی ساختار رمانس، درخصوص یکی از محورهای اصلی میراث نظری فرای تصریح کرد: قصد من این است که اشاره کوتاهی به یکی از محورهای اصلی میراث نظری فردی یعنی رویکرد او در مقام ناقد ادبی به کتاب مقدس و تاثیر آن در سیر تکوین ادب مغرب زمین در دو هزار سال گذشته داشته باشم. دلیل من از اشاره به این موضوع از این رو است که نقد ادبی بومی ما در شرایط حاضر از حیث نظری در این محدوده فقیر مانده از حیث عملی نیازمند نقشه راهنما است و البته تاکید بیش از اندازه بر ضرورت حیاتی آن در حوزه پژوهش های ادبی در این شرایط تاریخی، سخن از بدیهیات است. نورتروپ فرای بر این نظر است که ادب غرب در عمل آبشخوری دوگانه دارد. میراث ادبی یونان و روم نیز همواره در بستر آموزه ها و روایت های مسیحی با محوریت کتاب مقدس فراهم شده و میسر بوده است. به زعم او ادب غرب مجموعه عظیم یا منظومه بلندی است که ریشه در اسطوره ها، استعارات، انگاره ها و نشانه های نمادشناختی کتاب مقدس دارد و با بررسی و بازشناسی این عناصر روایی در آن اثر و شرح ها و تفسیرها و روایت های تنیده بر گرد آن است که می توان به شبکه عظیم روابط همزمانی و در زمانی میان آثار ادبی دست کم از دانته به این سو پی برد و زنجیره بلندی از واحدهای روایی نهفته در آنها نشان داد. دکتر رهنما در ادامه افزود: به نظر فرای کتاب مقدس، تورات و انجیل، کل ساختار واحدی است که از سفر پیدایش آغاز شده و با رساله آخر زمان پایان یافته است و در این فاصله بیشتر اسطوره ها، افسانه ها، حکایت ها، قصه ها و حتی برخی روایت های تاریخی پیش از خود و زمان خود را برگرفته، انسجام بخشیده و به صورت ساختار روایی یکپارچه ای در خود نهادینه کرده و سنت مسیحی هم همان را گسترده ساخته و ادامه داده است. بنابراین بی دلیل نیست که ویلیام بلیک کتاب مقدس را مجموعه عظیم هنری یا «رمز کل» می نامد.

مترجم صحیفه های زمینی در خصوص آثار فرای افزود: فرای در کتاب «رمز کل» به آرایه های کلمات، زبان، اسطوره و استعاره می پردازد و در کتاب دیگری که به دنبال آن تحت عنوان «کلام نیرومند» نوشته به همین بحث به زبان ساده تری ادامه داده و به شیوه تطبیقی ردپای اغلب عناصر روایی شناسایی شده را در آثار ادبی تا زمان خود پی جویی کرده و در تحلیل های خود از دیدگاه های نظری جدیدترین ناقدان زمان نظیر دریدا نیز بهره گرفته است و در آخرین کتابش «چشم انداز دوگانه» (Double vision) که چند ماه پیش از درگذشتش نوشت، دانسته های خود را به طور فشرده بیان کرده است. پس از آن کامران فانی درخصوص ترجمه صحیفه های زمینی اظهار داشت: برای شناختن ترجمه این اثر اصلا نیاز نبود که حتی یک صفحه از این کتاب را خواند. اگر به روی جلد کتاب دقت می کردیم عنوان این کتاب به «صحیفه های زمینی» ترجمه شده است که عنوان انگلیسی آن sevular scriptures بوده و چه زیبا این عنوان ترجمه شده است، ترجمه ای که برای این عنوان مشکل، نشان دهنده ذوق و دقت مترجم است. در صفحه عنوان این اثر مهم آمده: کتاب درباره «هوس نامه» که هوس نامه را در مقابل رمانس به کار بردند. یافتن این معادل بسیار زیبا از ادبیات کهن فارسی در برابر یک نوع ژانر ادبی غربی که همیشه در ایران با عنوان رمانس شناخته شده بود بیانگر ذوق نویسنده است، ایشان این عنوان را از این شعر نظامی گرفته اند:

ولیکن در جهان امروز کس نیست‎/ که او را در هوس نامه هوس نیست

که در واقع ما در گذشته رمانس را منظومه عاشقانه می گفتیم که تعریف اصلی رمانس نیز همین است. این مجموعه زبان بسیار روشن، زودیاب و شفافی دارد که البته زبان فرای نیز بسیار شفاف است و مشکل منتقدان است که با زبان مغلق صحبت می کنند که به سختی می توان از آن رمزگشایی کرد. بنابراین زبان شیوا و رسای فرای در ترجمه دکتر رهنما به خوبی منعکس است. وی درخصوص نکاتی درباره این ترجمه گفت: لازم است نام برخی نویسندگان و یا اسامی خاصی که در کتاب آمده است ضبط لاتین آنها نیز ذکر شود البته نه نویسندگان مشهوری که مخاطبان این اثر با آنها آشنا هستند. وقتی نام کتاب های این افراد می آید لازم است که عنوان اصلی آثارشان ذکر شود چرا که ممکن است خواننده ای علاقه مند به خواندن این آثار باشد و از آنجا که این آثار طبعا به فارسی ترجمه نشده اند و یا با عنوان دیگری ترجمه شده اند بنابراین از روی این ترجمه ها کار برای مخاطبان دشوار خواهد شد.

در ادامه این نشست دکتر محمود فتوحی ضمن اشاره به تاثیرگذاری کتاب صحیفه های زمینی بر آثار پس از خود، درخصوص تطبیق دو قطب اسطوره ای و افسانه ای که در این کتاب آمده با ادبیات ما گفت: افسانه ای بودن به معنای اینکه زمینی است عامل مهمی بوده که رمانس وارد ادبیات جدی ما نشود، به همین دلیل است که رمانس های فارسی فقط تنها در صورت برگزیدن تدابیری می توانند به ادبیات جدی راه یابند: نخست آنکه قالب نظم را برمی گزینند چرا که شعر همان دیوار بلندی است که نخبگان را از توده مردم جدا می کند. مانعی که وجود داشت این بود که ممنوعیت مسئله عشق در فرهنگ ما باعث می شد که رمانس به خصوص رمانس هایی که هوس نامه بودند خیلی به جد نتوانند وارد فرهنگ رسمی ما شوند، پس برای اینکه بتوانند تجربه عشق را وارد ادبیات جدی و ادبیاتی که مهر معنویت بر پیشانی داشت، بکنند ناچار بودند که به استعاره روی آورند و با این ابزار از این مانع عبور کردند

مطالب مرتبط