زمان مطالعه: ۲ دقیقه
در کتاب تاریخ قم، عاصم بن کوشید نایب و عامل حکومت اصفهان در قم پیش از استقلال این شهر بود که نامش با یکی از مهمترین خیزشهای مالیاتی مردم قم و در نهایت قتل وی در دارالخراج گره خورده است.
۱. جایگاه اداری و پیوند با حاکم اصفهان
پیش از سال ۱۸۹ هجری، قم هنوز کورهٔ مستقلی نبود و از توابع ولایت اصفهان به شمار میرفت. در آن دوران، عبدالله بن کوشید ولایت اصفهان را بر عهده داشت. او برادر خود عاصم بن کوشید را به عنوان نایب و عامل خراج به قم گسیل داشت تا امور مالیاتی این ناحیه را اداره کند.
۲. مأموریت استیفای «موانید» (بقایای خراج)
- در روزگار خلافت هارونالرشید، دارالخلافه فشار شدیدی برای وصول مالیاتهای معوقه و انباشتهشده وارد میکرد که در اصطلاح دیوانی آن را «موانید» (ماندهها و بقایای سالیان گذشته) مینامیدند.
- عبدالله بن کوشید تحت فشار خلیفه، عاصم را مأمور کرد تا بقایای پنجاه و یک سالهٔ خراج قم را بهطور کامل استیفا کند و بستاند.
۳. گز عاصمیه و رفتار خشونتآمیز با اهالی
- عاصم برای مسّاحی و پیمایش دوبارهٔ زمینها و باغات، ابزار و گزی ویژه همراه خود آورد که در اسناد و میان مردم به «ذراع عاصمیّه» معروف شد.
- او برای وصول این ارقام سنگین، با اشراف، بزرگان اشعری و کشاورزان قم با درشتی، تهدید و عنف رفتار کرد و کوشید تا به زور شمشیر و مصادره، این مبالغ را از مردم بیرون بکشد.
۴. شورش مردم و قتل عاصم در دارالخراج
مردم و اعیان اشعری قم زیر بار پرداخت این بقایا و خراج سنگین نرفتند:
- اهالی دست به شورش و طغیان زدند، به دارالخراج قم هجوم بردند و عاصم بن کوشید را به قتل رساندند.
- پس از این رویداد، مردم از ترس انتقام دارالخلافه به روستاها، ضیاع و قلاع پیرامون پناه بردند و پنهان شدند.
۵. پیامدها: عزل برادرش و استقلال کورهٔ قم
- قتل عاصم سبب شد هارونالرشید برادر او، عبدالله بن کوشید را از حکومت اصفهان عزل کند.
- این بحران خراجی و تنشهای مداوم میان قم و مأموران اصفهان، زمینهٔ سفر تاریخی حمزه بن الیسع اشعری به بغداد را فراهم آورد؛ مذاکرهای که سرانجام در سال ۱۸۹ ق به موافقت هارونالرشید با جدایی کامل قم از اصفهان و تبدیل آن به یک کورهٔ مستقل و ورود «ذراع رشیدیه» انجامید.

