قبرستان شیخان قم یکی از کهنترین و مقدسترین آرامستانهای جهان تشیع و شهر قم است که در نزدیکی حرم مطهر حضرت معصومه (س) و در ابتدای خیابان آستانه واقع شده است [4، 277].
مهمترین ابعاد تاریخی، هویتی و کالبدی این مکان بر اساس اسناد و منابع به شرح زیر است:
۱. پیشینه تاریخی و دگرگونی کالبدی
- بخشی از گورستان باستانی بابِلان: در سدههای نخستین اسلامی، این محدوده بخشی از گورستان و باغ کهن «بابِلان» بود که از حرم مطهر تا حوالی مسجد امام حسن عسکری (ع) و رودخانه امتداد داشت [1، 4، 277].
- تخریبهای دوره پهلوی اول: در سالهای ۱۳۰۷ تا ۱۳۰۹ خورشیدی، در جریان اقدامات نوسازی شهری دوره رضاشاه، بخش اعظم قبرستان بابلان تخریب و تسطیح شد و به خیابانهای ارم، آستانه و باغ ملی (میدان مطهری کنونی) تبدیل گردید [19، 152، 155]. تنها دو بخش محصور بهخاطر قداست مزار بزرگان حفظ شد که هسته اصلی آن همین قبرستان شیخان کنونی است [4، 19، 155].
- شیخان بزرگ و شیخان کوچک: در متون تاریخی، این آرامستان به دو بخش «شیخان بزرگ» (محل فعلی مقابر زکریا بن آدم و میرزای قمی) و «شیخان کوچک» (در حوالی بقعه علی بن بابویه قمی / پدر شیخ صدوق) تقسیم میشده است [18، 190، 192].
۲. وجه تسمیه
نام «شیخان» (جمعِ شیخ) به دلیل مدفون بودن مشایخ بزرگ حدیث، راویان و اصحاب عالیقدر ائمه اطهار (ع) بر این قبرستان نهاده شده است؛ بهویژه دو فقیه و محدث جلیلالقدر: زکریا بن آدم اشعری و زکریا بن ادریس اشعری (یا آدم بن اسحاق) [4، 59، 190].
۳. مشاهیر و چهرههای مدفون در شیخان
این آرامستان مدفن بیش از ۶۰۰ تن از دانشمندان، محدثان، مراجع و مفاخر است:
الف) اصحاب و راویان ائمه اطهار (ع)
- زکریا بن آدم اشعری قمی: از اصحاب خاص امام کاظم، امام رضا و امام جواد (ع) و وکیل رسمی امام رضا (ع) در قم [4، 16]. امام هشتم درباره او فرمود: «خداوند به سبب وجود تو بلا را از اهل قم دفع میکند؛ همانگونه که از اهل بغداد به واسطه مزار پدرم موسی بن جعفر (ع) دفع میکند» [16، 189]. مقبره او دارای بقعه و ضریح است.
- زکریا بن ادریس اشعری (ابوجریر قمی): از محدثان و یاران امام صادق، امام کاظم و امام رضا (ع) که قبر او در صحن روباز شیخان دارای لوح سنگی کهن به خط ثلث است [4، 175، 189].
- آدم بن اسحاق قمی: از فقیهان و محدثان خاندان اشعری و از یاران ائمه [4، 175، 192].
- اسحاق بن آدم قمی: از بزرگان راویان حدیث.
ب) فقها و مراجع دوران صفوی و قاجار
- میرزای قمی (میرزا ابوالقاسم جیلانی/گیلانی، متوفی ۱۲۳۱ ق): صاحب کتاب نامدار قوانین الاصول [10، 192]. بقعه و گنبد کاشیکاریشده او در میانه شیخان به دستور فتحعلیشاه قاجار احداث گردید و از دیرباز مزار عمومی و محل توسل مردم بوده است [4، 193، 198].
- ملا محمدطاهر قمی (متوفی ۱۰۹۸ ق): شیخالاسلام، فقیه نامدار و امام جمعه قم در عصر صفوی (مدفون در پشت مزار زکریا بن آدم) [60، 228، 278].
- میرزا ابوطالب قمی (متوفی ۱۲۴۹ ق): فقیه اصولی، داماد میرزای قمی و جد اعلای سادات میرزایی و سیدی قم (مدفون در بقعه زکریا بن آدم) [11، 74].
- حاج سید محمدصادق مجتهد قمی (مرحوم آقا، متوفی ۱۳۳۸ ق): فقیه برجسته و جد اعلای خاندان روحانی قم (مدفون در جنب شمالی مقبره میرزای قمی) [157، 269].
- ملا محمد مجتهد کزازی (متوفی ۱۲۷۸ ق): فقیه، قاضی و شاگرد میرزای قمی.
ج) علما، فلاسفه و اخلاقپژوهان معاصر
- میرزا جواد آقا ملکی تبریزی (متوفی ۱۳۴۳ ق): عارف کامل و استاد برجسته اخلاق حوزه علمیه قم [4، 12].
- میرزا محمدعلی ادیب تهرانی و میرزا محمدحسن نادی قمی [13، 159].
- میرزا ابوالفضل زاهدی قمی [75، 156].
د) مفاخر علمی، فرهنگی و ملی
- دکتر محمد قریب (۱۲۸۸ – ۱۳۵۳ ش): بنیانگذار طب نوین اطفال در ایران [52، 137، 278].
- میرسید محمد فاطمی قمی: استاد حقوق، نویسنده اصلی قانون مدنی ایران و بنیانگذار بیمارستان فاطمی قم (مدفون در مقبره زکریا بن آدم) [3، 19].
- دکتر حسین شهیدزاده: از چهرههای فرهنگی و پزشکی.


