در کتاب تاریخ قم (باب اول و باب دوم)، «ذراع عاصمیّه» نام یکی از مقیاسها و گزهای سنجش مساحت و خراج اراضی در پیشینهٔ اداری قم است که نام آن با یک ماجرای خونین مالیاتی و شورش اهالی قم علیه دستگاه خراج اصفهان پیوند خورده است.
جزئیات، پیشینه و روایات مربوط به ذراع عاصمیه در کتاب تاریخ قم به شرح زیر است:
۱. وجه تسمیه و آورندهٔ آن
- عاصم بن کوشید: پیش از آنکه قم در سال ۱۸۹ هجری به شهری مستقل (کوره) تبدیل شود، از توابع اداری و مالیاتی ولایت اصفهان به شمار میرفت. در آن زمان، عبدالله بن کوشید حاکم اصفهان بود و برادر خود، عاصم بن کوشید را به عنوان نایب و عامل خود به قم فرستاده بود [106، 250].
- ذراع عاصمیه: گزی که عاصم بن کوشید برای پیمایش و مسّاحی مجدد زمینهای کشاورزی و باغات قم همراه خود آورد، در دفاتر و میان مردم به «ذراع عاصمیّه» شهرت یافت.
۲. زمینهٔ تاریخی: ماجرای «موانید» (بقایای خراج) و قتل عاصم
- فشار دارالخلافه برای وصول کسریها: هارونالرشید خلیفهٔ عباسی به شدت بر وصول خراجهای معوقه و بقایای سالیان گذشته که در اصطلاح دیوانی آن را «موانید» (ماندهها) مینامیدند، پافشاری میکرد و نامههای مکرر و تند به حاکم اصفهان نوشت تا بقایای پنجاه و یک سالهٔ خراج قم را استیفا کند [106، 108، 250].
- درشتی عاصم و طغیان اهل قم: عبدالله بن کوشید به برادرش عاصم در قم فرمان داد تا این بدهیهای سنگین را به هر ترتیبی وصول نماید. عاصم با اهالی قم با خشونت، عُنف و درشتی رفتار کرد و در صدد برآمد تا با این ذراعِ جدید زمینها را مساحت کرده و اموال کسرشده را به زور بستاند [107، 250].
- سرانجام خونین در دارالخراج: مردم و بزرگان اشعری قم زیر بار پرداخت این خراج تحمیلی نرفتند؛ آنان در دارالخراج قم بر سر عاصم بن کوشید ریختند و او را به قتل رساندند و سپس در روستاها و ضیاع خود پراکنده و پنهان شدند [107، 109، 250]. این واقعه سبب عزل عبدالله بن کوشید از حکومت اصفهان گردید.
۳. نسبت و تفاوت «ذراع عاصمیه» با «ذراع رشیدیه»
مؤلف تاریخ قم هنگام بحث از مساحتهای هشتگانهٔ قم (باب دوم، فصل اول)، دو روایت متفاوت دربارهٔ رابطهٔ این دو گز نقل میکند [248، 250]:
- روایت اینهمانی (یکی بودن دو گز): برخی از راویان گفتهاند همان ذراعی که حمزه بن الیسع پس از استقلال قم در سال ۱۸۹ ق با خود آورد و به «ذراع رشیدیّه» معروف شد، در اصل همان «ذراع عاصمیّه» بوده است که پیش از استقلال، عاصم بن کوشید با آن به قم آمده بود.
- روایت تمایز و تفکیک (قول اصح): مؤلف تاریخ قم صریحاً مینویسد:
«و نیز گفتهاند که: این ذراع رشیدیّه — که حمزه به قم آورد — غیر ذراع عاصمیّه است؛ این جداست و آن تنها». به این معنا که ذراع رشیدیه مقیاس قانونی و مستقلی بود که حمزه بن الیسع مستقیماً از دست هارونالرشید دریافت کرد و آن را بزرگتر قرار داد تا به نفع مردم قم باشد، در حالی که ذراع عاصمیه ابزار تحمیلیِ مأموران اصفهان برای استخراج بقایای مالیاتی بود.
به طور خلاصه، ذراع عاصمیه ابزار اندازهگیری خراجی بود که عامل اصفهان (عاصم بن کوشید) برای وصول بقایای معوقهٔ قم پیش از سال ۱۸۹ ق به کار گرفت و به دلیل خشونت در اجرای آن، شورش مردم قم و قتل وی در دارالخراج را رقم زد [107، 250].

